Тысячы гродзенцаў у першыя пасляваенныя гады вымушаныя былі пакінуць родны горад і эміграваць на польскае Памор’е ў пошуках новага жыцця. Сёння з тых першых рэпатрыянтаў у жывых засталіся нямногія. Каб запісаць іх успаміны ў сярэдзіне чэрвеня 2019 года журналісты Hrodna.life адправіліся ў экспедыцыю “У пошуках гродзенцаў”.

Асноўнай прычынай, па якой гродзенцы польскага паходжання пакідалі свой горад у пасляваенныя гады, была новая савецкая ўлада, з якой не ўсе хацелі мірыцца. Многія пакідалі Гродна, каб не стаць ахвярай сталінскіх рэпрэсій. Пераязджалі ў асноўным на былыя прускія землі, якія адышлі Польшчы пасля Другой сусветнай вайны. Гродзенцы сяліліся ў Гданьску, Эльблонгу, Кашаліне, Слупску і іншых гарадах.

Эльблонг: сустрэча з нашчадкамі гродзенцаў і журналістамі

Першым прыпынкам быў горад Эльблонг. Тут яшчэ жывуць людзі, якія памятаюць міжваенны Гродна і тое, як яны вымушаныя былі пакідаць свае дамы і з’язджаць у невядомасць. Адзін з такіх гродзенцаў – 90-гадовы Зыгмунт Левандовіч. Яго ўспаміны мы запісалі падчас яго візіту ў Гродна ў 2017 годзе. У Эльблонгу мы сустрэліся з яго сынам Яцэкам, які дапамагаў нам шукаць іншых гродзенцаў. Знайсці рэпатрыянтаў аказалася не так і проста.

“Прайшло шмат часу. Многія рэпатрыянты, якія нарадзіліся ў 1920-х -1930-х, ужо памерлі. Сёння ў Эльблонгу жывуць іх дзеці, унукі і праўнукі”, – кажа Яцэк Левандовіч, які кожны год стараецца прыязджаць у Гродна з жонкай і бацькамі.

Яны едуць у Гродна, таму што лічаць яго сваім другім домам. Там пахаваныя іх продкі, там ім знаёмая кожная вулачка.

Яцэк у Эльблонгу пазнаёміў нас з 68-гадовым Зянонам Дзіўнелем, які пакінуў Гродзеншчыну з бацькамі ў сярэдзіне 1950-х, у апошнюю хвалю рэпатрыяцыі. Ён, як і многія іншыя гродзенцы, не забывае родную старонку, прыязджае і пастаянна падтрымлівае сувязь са сваякамі. У 2017 годзе Зянон выпусціў кнігу пра гісторыю Гродна з фотаздымкамі. Адзін асобнік ён падарыў нам, яго можна паглядзець у рэдакцыі Hrodna.life.

"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і

Пасля сустрэчы з гродзенцам Яцэк Левандовіч прапанаваў нам звярнуцца ў мясцовыя СМІ. Першая сустрэча адбылася ў рэдакцыі газеты “Dziennik Elblaski”. Журналіст выслухаў нашу гісторыю і абяцаў дапамагчы публікацыяй у газеце і ў інтэрнэце. Яго матэрыял выйшаў бліжэй да канца нашай паездкі.

"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і

Затым мы дамовіліся аб сустрэчы з яшчэ адной журналісткай з папулярнага мясцовага інтэрнэт-партала portEl.pl. Яна на сустрэчу запрасіла калегу з мясцовага радыё. Журналісты былі ўражаныя, што ў іх горад прыехалі шукаць рэпатрыянтаў.

На наступны дзень на сайце выйшла нататка, а на радыё – хвілінны эфір. Пасля гэтага Яцэку Левандовічу сталі тэлефанаваць жыхары Эльблонга, якія расказвалі пра свае гродзенскія карані. Але сустрэцца нам ужо ні з кім не ўдалося: мы спяшаліся ў Слупск, дзе была запланаваная сустрэча з іншымі гродзенцамі. З жыхарамі Эльблонга вырашылі падтрымліваць сувязь праз электронную пошту. Калі будуць цікавыя гісторыі і ўспаміны, мы туды абавязкова вернемся.

"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і
"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і

Слупск: сустрэча са старажыламі

У Слупску нас сустракаў 90-гадовы гродзенец Караль Калвейт. У сваім сталым узросце ён актыўна ездзіць на машыне і вядзе старонкі ў сацсетках. Праз фэйсбук мы з ім і пазнаёміліся. Караль жыве адзін, год таму памерла яго жонка. Яна таксама была родам з Гродна.

“Мы, можна сказаць, разам і з’ехалі з роднага горада ў 1945 годзе. Яна ведала, што я маю зносіны з гродзенцамі і вельмі хацела сваю гісторыю распавесці, але не паспела. Давядзецца мне за дваіх распавядаць, – кажа Караль. – Я да гэтага часу вельмі сумую па Гродне, памятаю кожную вулачку і сквер. Гэты горад нам тут сніцца. Калі я пакідаў Гродна, я падняўся на вежу Фарнага касцёла і каля звана напісаў: “Я, Караль Калвейт, пакідаю родны Гродна і еду ў невядомы мне, новы свет”.

Жыццё Караля ў Гродне было насычаным. Ён быў міністрантам амаль ва ўсіх касцёлах горада. А таксама называе сябе першым хуліганам Гродна: жарты з габрэяў, савецкіх і нямецкіх салдат, іншы раз ледзь не каштавалі яму жыцця. Гісторыя Караля ўвойдзе ў другую кнігу ўспамінаў гродзенцаў, якую плануе выпусціць рэдакцыя Hrodna.life.

Аб прыездзе журналістаў з Гродна Караль паведаміў “Таварыству сяброў Вільні і Гродна ў Слупску”, якое стварылі самі рэпатрыянты. Туды нас і запрасілі. Офіс таварыства знаходзіцца ў самым цэнтры горада. Дзякуючы намаганням рэпатрыянтаў атрымалася яшчэ ў пачатку 2000-х наладзіць пабрацімскія сувязі паміж Гродна і Слупскам.

На сустрэчу з гродзенскімі журналістамі прыйшло чалавек 15, сярод іх былі жыхары даваеннай Вільні, Ліды і некалькі чалавек з гродзенскімі каранямі. Яны нарадзіліся падчас нямецкай акупацыі. Пра жыццё даваеннага Гродна ведаюць толькі з успамінаў бацькоў.

"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і
"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і

“Вельмі прыемна, што гісторыяй рэпатрыянтаў цікавяцца журналісты з Гродна, – кажа адзін з гродзенцаў. – Але трохі позна вы прыехалі. Яшчэ 5 гадоў таму ў нас было шмат людзей, якія маглі расказаць пра Гродна 1930-х гг, але, на жаль, людзі сыходзяць. Сёння найстарэйшай нашай гродзенцы Лёдзі Узнаньскай 94 гады. Яна заўсёды прыходзіць, але сёння не змагла з-за таго, што да яе прыйшлі рамантаваць дах. Але можам падзяліцца адрасам”.

Разам з Каралем на машыне мы адправіліся да Лёдзі [Леакадзіі – рэд.], якую ён нават і не ведаў. Аказалася, жанчына ў 95 гадоў і танчыць, і спявае, і, як кажа, атрымлівае асалоду ад жыцця.

У Гродне падчас нямецкай акупацыі Лёдзя выйшла замуж за пажарнага і нарадзіла дачку. Яны зладзілі пышнае вяселле, у якім прымала ўдзел 17 павозак з сябрамі і сваякамі маладых.

“Немцы глядзелі на нас і не разумелі, што адбываецца. А мы ехалі калонай ад Ажэшкі па Дамініканскай і да Фарнага касцёла. Пышна згулялі вяселле і жылі сабе спакойна, – распавядае Лёдзя. – У 1944-м годзе пасля вызвалення Гродна савецкімі войскамі мы вымушаны былі з’язджаць у Польшчу, на былыя прускія землі. Тут і жывем. У Гродне былі некалькі гадоў таму. Прыемна было прайсціся па старым горадзе і ўспомніць маладыя гады”.

Гісторыя Лёдзі ўвойдзе ў другую кнігу ўспамінаў. Аказваецца, яна разам з Каралем у міжваенны час жыла ў адным доме ў Гродне на вуліцы Падольнай, але адзін аднаго яны чамусьці не ведалі.

Бібліятэка ў Слупску і партфель гродзенскай школьніцы 1930-х

У апошні дзень экспедыцыі нас запрасілі ў бібліятэку ў Слупску. Там мы сустрэліся з чарговым гродзенцам, які нарадзіўся ў 1940-х, і з дырэктарам бібліятэкі. Нечаканасцю стаў унікальны артэфакт, які нам паказалі супрацоўнікі. Год таму ў Слупску на гарышчы аднаго з старых дамоў знайшлі… партфель школьніцы з Гродна! У ім ляжалі сшыткі, кнігі і пенал – усё з 1930-х.

“Гэты партфель быў спачатку ў прыватным музеі ў Слупску і потым яго перадалі нам, – распавядае дырэктар бібліятэкі Данута Срока. ​​- Зараз мы напісалі праект па гісторыі Польшчы. Зрабілі выставу і ездзім па навучальных установах, паказваем гэтую ўнікальную знаходку. Паказваем, што было ў партфелі 10-гадовай гродзенскай школьніцы Аліны Камінскай ў 1930-х. Усё арыгінальнае. З выставай мы хочам прыехаць і ў Гродна”.

"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і
"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і

"Гродна нам сніцца". Як мы шукалі гродзенцаў на польскім Памор'і

На гэтым першая частка нашай экспедыцыі “У пошуках гродзенцаў” скончылася. Мы запісалі некалькі цікавых гісторый, адсканавалі дзясяткі старых фотаздымкаў Гродна. Магчыма, мы адправімся і ў цэнтральную Польшчу шукаць людзей, якія ў міжваенны час жылі ў Гродне.


Чарговая кніга ўспамінаў ад Hrodna.life выйдзе ўжо ў 2019 годзе. У ёй будзе каля 20 успамінаў з жыцця Гродна 1930-1940-х гг.

Перадрук матэрыялаў Hrodna.life магчымая толькі з пісьмовага дазволу рэдакцыі. Кантакт info@hrodna.life