Гродзенскі тэатр лялек лічыцца найстарэйшым тэатральным будынкам краіны, які застаецца тэатрам да нашых дзён. Многія краязнаўцы і гісторыкі звязваюць яго заснаванне з прадпрымальным гродзенскім старастам Антоніям Тызенгаўзам. Сляды дзейнасці Тызенгаўза можна ўбачыць у Гродне і сёння. Праз тое і сучасны тэатр лялек часта называюць “тэатрам Тызенгаўза”.

Але ці так гэта насамрэч? Расследванне тэатральнай гісторыі правёў для Hrodna.life гродзенскі краязнаўца і блогер Яўген Аснарэўскі.

"Тэатр Тызенгаўза" насамрэч не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі

Міф 1. Тэатр пабудаваны ў 1772 годзе

Доля праўды: Тэатр Тызенгаўза сапраўды дзейнічаў яшчэ ў 70-я гады XVIII стагоддзя. Прадпрымальны магнат быў неабыякавы да мастацтва і ўтрымліваў вялікую колькасць артыстаў балета, спевакоў, музыкаў і іншых творчых асоб, чыя праца высока шанавалася ў тую вытачанную эпоху. Вялікая колькасць таленавітых працаўнікоў графа былі родам з Італіі. Да прыкладу, знакамітая ў тыя гады спявачка Ганна Давiа, якая пасля працы ў Гродне стала сапраўднай опернай зоркай Пецярбурга і уладарніцай сэрцаў тамтэйшых дзяржаўных мужоў.

Уся праўда: Аднак прадстаўленнi давалі не ў тым будынку, якi зараз займае тэатр лялек. Iаган Бярнулі, які паходзіў з таго самага сямейства знакамітых матэматыкаў, неяк гасцяваў у Гродне ў Тызенгаўза. Дзякуючы ўспамінам Іагана вядома, што тэатральныя паказы даваліся ў вялікай прыгожай зале палаца Тызенгаўза.

"Тэатр Тызенгаўза" насамрэч не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі
Палац Тызенгаўза ў Гродне. Буйны помнік архітэктуры барока, з пэўным уплывам ракако. Быў разбураны ў Першую сусветную

Польскі гісторык Афтаназы меркаваў, што гэтай залай было вялікае памяшканне з калонамі, якое можна бачыць на плане палаца Тызенгаўза. Будынак, якi цяпер вядомы як тэатр лялек, быў пабудаваны пазней.

Міф 2. Архітэктарам тэатра быў Iаган Мёзер

Доля праўды: Насамрэч, Мёзер з Тызенгаўзам пэўны перыяд адначасова жылі і працавалі ў Гродне. З тагачаснай мясцовай забудовы да аўтарства Мёзера адносяць Дом лясной адміністрацыі.


Чытай таксама: У Гродне выявілі стары склеп каля будынку 18 стагоддзя. Яго не было ў праекце


Уся праўда: Архітэктар пакінуў Гродна яшчэ ў 70-х гадах XVIII стагоддзя. Хадзілі чуткі, што ён не змог вытрымаць буянага нораву Тызенгаўза і нявыплаты заробку. Надалей асноўным дойлідам Тызенгаўза стаў Джузэпэ дэ Сака. Такім чынам, удзел Мёзера ў будаўніцтве тэатра не знаходзіць пацверджання, а вось аўтарства Сака, які жыў у Гродне да самай смерці ў 1798 годзе, выглядае вельмі верагодным.

"Тэатр Тызенгаўза" насамрэч не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі
Гарадская скульптура “Дойлід Гарадніцы”, правобразам дла якой стаў Джузэпэ дэ Сака

Міф 3. У будынку тэатра лялек размяшчаўся першы публічны тэатр Гродна

Доля праўды: Пасля пабудовы асобнага тэатральнага памяшкання там насамрэч размясціўся публічны тэатр. Фішка ў тым, што публічны тэатр быў у Гродне яшчэ раней.

Уся праўда: У 1784 годзе ў Гродне праходзіў сейм Рэчы Паспалітай. Гэта неардынарнае мерапрыемства наведаў нядаўні ўдзельнік кругасветнага падарожжа Джэймса Кука і знакаміты нямецкі вучоны-натураліст Георг Форстэр. Немец не толькі сустрэўся з каралём і знанымі сенатарамі, але і знайшоў час паглядзець выступленне артыстаў у тэатры. У сваім дзённіку ён піша, што заплаціў за квіток 6 злотых, то бок, прыйшоў на публічнае тэатральнае прадстаўленне. Вядома, што для тэатра падчас сейма быў прыстасаваны вялікі манеж на Гарадніцы, але некаторыя даследчыкі лічаць, што Форстэр глядзеў выступленні артыстаў у іншым месцы, напрыклад, у будынку Крывой афіцыны.


Чытайце таксама:

Саламея Дэшнер: жанчына, якая стварыла гродзенскі тэатр

"Тэатр Тызенгаўза" насамрэч не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі

Дарэчы, у трэвэл-блогера XVIII стагоддзя засталіся супярэчлівыя ўражанні ад гродзенскага тэатра. Сёе-тое яму спадабалася, а сёе-тое не.

Міф 4. Будынак тэатра перабудавалі з манежа

Доля праўды: Вядома, што бацька польскага тэатра Войцех Багуслаўскі сапраўды даваў у Гродне прадстаўленне ў спецыяльна абсталяваным для гэтага манежы. Пра гэта ён пісаў у сваіх мемуарах.

тэатр тызенгаўза
План палаца Тызенгаўза: вылучана зала, дзе верагодна праходзілі тэатральныя прадстаўленні

Уся праўда: Аднак, на думку польскага даследчыка гродзенскай тэатральнай гісторыі Збігнева Едрыхоўскага, гаворка ішла менавіта пра асобны будынак манежа. Гэты манеж існаваў яшчэ да будаўніцтва тэатра, а пазней быў злучаны з тэатральным корпусам пераходам. Гэта значыць, што манеж ніхто не пераладжваў у тэатр.

Дарэчы, калі ўжо згаданы Багуслаўскі атрымаў прапанову прыехаць у Гродна і зноў выступіць у манежы, ён адправіўся ў шлях. Па прыезду высветлілася, што тэатральныя прыстасаванні ў манежы прыбраныя, а плошчы будынка зноў выкарыстоўваюцца для коннай язды. Гродзенскія коні перамаглі тэатральных муз i гэтым моцна засмуцілі Багуслаўскага.

Міф 5. Тэатр лялек – гэта тэатр Тызенгаўза

Доля праўды: Будынак лялечнага тэатра быў пабудаваны паміж 1783 і 1793 годам. У гэты час Антоній Тызенгаўз ужо быў у няміласці, а яго артысты разляцеліся хто куды. Цэлая група балетных танцораў была падорана Тызенгаўзам каралю Станіславу Аўгусту і склала касцяк “Таварыства танцоўшчыкаў Яго Каралеўскага Вялікасці”. Так быў створаны правобраз нацыянальнага польскага балета.

"Тэатр Тызенгаўза" насамрэч не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі
Прынц Станіслаў Панятоўскі. Пляменнік і цёзка караля

Уся праўда: Але хто ж пабудаваў будынак гродзенскага тэатра? Пасля падзення Тызенгаўза кіраванне каралеўскімі эканомiямi ВКЛ было даручана тёзку і пляменніку караля Станіславу Панятоўскаму.

Адміністрацыйным цэнтрам яго фінансавай імперыі працягваў заставацца горад над Нёманам, а месцам жыхарства Станіслава Панятоўскага быў палац Тызенгаўза на Гарадніцы.

Магнат зрабiў далейшыя крокі дзеля пашырэння і без таго немаленькай рэзідэнцыі. У канчатковым выніку Панятоўскі стварыў настолькі буйны палацавы комплекс, што мог жартам напісаць: «ён быў не менш горада Вены».

Да комплексу, які ўжо і так меў вялікую аранжарэю і манеж, у перыяд 80-х і 90-х гадоў XVIII стагоддзя магнат прыбудаваў яшчэ і каменны тэатр. Гэта і быў той самы будынак, якi ў будучыні стане тэатрам лялек.

Такім чынам, правільна называць тэатр не тэатрам Тызенгаўза, а ўсё-ткі тэатрам Панятоўскага.

тэатр Тызенгаўза
План Гродна 1812 года. Нумар 8 тэатр, 9 манеж, 7 палац Тызенгаўза.

Яшчэ трохі гісторыі

"Тэатр Тызенгаўза" насамрэч не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі
Першапачатковы выгляд тэатра

Першапачаткова будынак быў менш і не меў якога-небудзь дэкору. Але з цягам часу яго пашыралі і ўпрыгожвалі дэкаратыўнымі элементамі.

Звязаныя з тэатрам пераходамі палац, манеж і аранжарэя не перажылі Першую Сусветную, але тэатру пашанцавала больш і ён захаваўся. Дарэчы, на памяць аб некалі гарманічным палацавым комплексе ў тэатра лялек застаўся пэўны архітэктурны элемент – руставаныя знізу пілястры, якія нагадваюць руставаныя лапаткі знішчанага палаца Тызенгаўза.

Тэатр лялек, ён жа міфічны тэатр Тызенгаўза і сапраўдны тэатр Панятоўскага – насамрэч найстарэйшая спецыяльная тэатральная пляцоўка Беларусі, якая працягвае выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні. Мяркуем, гэта вартая нагода наведваць яго часцей.

тэатр тызенгаўза
Будынак тэатра на пачатку ХХ стагоддзя

Чытай таксама:

«Тутэйшыя» вяртаюцца! Гродзенскі тэатр лялек аднавіў культавы спектакль

“Сюр мае быць сюрам”. Мастачка расказала пра смешных лялек з нясмешнай “Камедыі Юдзіфі”

Цётухна з Бразіліі, Кінг-конг і эстэтыка 60-х. Тэатр лялек падрыхтаваў правакацыйную прэм’еру

Перадрук матэрыялаў Hrodna.life магчымая толькі з пісьмовага дазволу рэдакцыі. Кантакт info@hrodna.life

Задай пытанне, дашлі заўвагу або прапануй тэму