Забытая прамысловая спадчына Гродна: рэзня на Камунальнай

Від на былую рэзню ў канцы 1970-х гг.

У Гродне не першы год кажуць пра развіццё “прамысловага турызму”. Размоваў шмат, але дзеючыя фабрыкі горада збольшага так і не адчынілі свае брамы для турыстаў, а старая прамысловая спадчына горада амаль цалкам знішчаная за апошнія 10 гадоў.

Страцілі шмат, захавалі мала

Няма старой электрастанцыі па вуліцы Будзёнага (знішчана ў 2009 г.), фабрыкі алоўкаў (знішчана ў 2012 г.), гарбарні на Гарнавых (знішчана ў 2017 г.), фабрыкі матацыклаў (знішчана ў 2006 г.) і многіх іншых.

За апошнія гады ў спіс гісторыка-культурнай спадчыны ўдалося ўнесці толькі былую Станіславоўскую кафлярню на Чырвонаармейскай. Частка яе знаходзіцца ў прыватных руках і вельмі сімпатычна адноўлена, а другая частка выглядае далёкай ад ідэалу. Але можа там калі і паўстане музей гісторыі гродзенскай прамысловасці.

Жывёлу рэзалі пераважна яўрэі

На вуліцы Камунальнай, недалёка ад спартыўнага комплексу “Нёман”, ацалела забудова былой гарадской рэзні – мясакамбіната. Менавіта з гэтага ўведзенага ў строй у 1912 г. комплекса пачалася гісторыя прамысловай перапрацоўкі мяса ў Гродне.

Забытая прамысловая спадчына Гродна: рэзня на Камунальнай
Гарадская рэзня пад нумарам 74 на карце 1912 года

Апрача гэтай скатабойні жывёлу білі і на маленькіх рэзнях. Гродзенскія рэзнікі аб’ядноўваліся ў хрысціянскі ды яўрэйскі цэхі. Паводле стану на 1936 г. праўленні гэтых цэхаў знаходзіліся па адрасах Брыгіцкая, 11 і Брыгіцкая, 5. Яўрэйскі цэх быў значна большы за хрысціянскі.

Забытая прамысловая спадчына Гродна: рэзня на Камунальнай
Так выглядала рэзня ў 1916 г. На фота вышэй – неіснуючая вёска Пярэселка.

Традыцыйным месцам засяроджання прыватных рэзняў быў раён кампактнага рассялення яўрэйскага насельніцтва горада. Гэта былі вуліцы Вызвалення, Цесная, Магістрацкая, Школьны Двор, Мясная. На вуліцы Вызвалення жывёлу рэзалі ў адзінаццаці дамах, а на Цеснай – у сямі. Часам рэзнікі аб’ядноўвалі свае капіталы і арганізоўвалі вытворчасць у адным доме. Напрыклад, на вул. Цеснай, 3 уласнікамі рэзні былі В. Менакер і Р. Сегал, а ў доме № 6 – М. Гіршкохун, Ф. Кацаў і Ш. Тапор.

Забой жывёлы быў у значнай ступені засяроджаны ў руках сямейных кланаў, такіх як Баярскія, Менакеры, Стральцы, Сысуны, Шэваховічы, Тапольскія.

“Стары яўрэй з велізарным нажом”

Аднак вернемся да рэзні па Камунальнай. Жывёльныя тушы тут разбіралі ўручную. Шэсць чалавек за дзень забівалі і апрацоўвалі да 30 галоў.

У 1924 г. кіраўніком гарадской рэзні быў В. Леантовіч. На рэзні жывёлу спачатку забівалі: “Сумнае відовішча, жывёлы прадчуваюць сваю смерць. Стары яўрэй вялізарным нажом пераразае горла сваім ахвярам”. Пасля здымалі скуру, свіней перад гэтым ашпарвалі, каб сабраць шчацінне. І толькі пасля пачынаўся працэс разбору тушы. Яшчэ ў 1920-х гг. рэзню забяспечылі спецыяльнымі фільтрамі паводле англійскага праекту, каб вада, што скідвалася ў Літоўскі ручай, была трохі чысцейшай.

Забытая прамысловая спадчына Гродна: рэзня на Камунальнай
Работнікі гарадской рэзні ў Гродне, 1960-я гг.

Стаханавец на 180%

З прыходам савецкай улады рэзня была нацыяналізавана і атрымала назву Гродзенскага мясакамбіната. Па стане на 1 мая 1940 г. тут працавала 104 чалавекі. Сярод лепшых стаханаўцаў быў Пейсах Бурлан, які ў гэты год выканаў норму на 180%.

У 1940 г. мясакамбінат выпусціў наступную прадукцыю: ялавічына – 1544 тоны, мяса свіное – 76,5 тон, бараніна – 67 тон, каўбасныя вырабы – 183 тоны, 323 тысяч піражкоў і 4,4 тоны катлет. Самае цікавае ў гэтай статыстыцы – ялавічына значна пераважала над свіным мясам. Звязана гэта было, безумоўна, з нацыянальным складам насельніцтва горада. Яўрэі, нават секулярызаваныя, свініны амаль не ўжывалі.

Забытая прамысловая спадчына Гродна: рэзня на Камунальнай
Работнікі гарадской рэзні ў Гродне, 1960-я гг.

Кашэрна, але негуманна

Тут варта згадаць пра пытанне, пра якое неаднойчы пісалі газеты ў 1930-х гг. Большасць жывёлы ў Гродне (натуральна, каровы) забівалася такім чынам, каб мяса было кашэрным. Такім забоем займаліся нават спецыяльныя рэзнікі, якіх называлі “разак”. Такія разакі пераразалі горла карове – і тая стоячы сцякала крывёю каля 15–20 хвілін.

У ХХ ст. у Еўропе такі спосаб забіцця ўжо лічыўся негуманным, і хрысціяне досыць гучна пратэставалі супраць рытуальнага забою жывёлы, аднак на практыцы аказвалася, што менавіта такім чынам забіваецца большасць кароў не толькі ў Гродне, але і амаль ва ўсіх гарадах ІІ Рэчы Паспалітай.

Няма у спісе – не спадчына?

У савецкі час рэзня працавала на гэтым месцы да 1970-х гг., пакуль не пачаў працаваць сучасны гродзенскі мясакамбінат. Вось ужо паўстагоддзя былая рэзня выконвае самыя розныя функцыі, да яе нешта дабудоўваюць. У прынцыпе гэты сімпатычны будынак можна было аднавіць да першаснага выгляду, але яго няма нават у спісе гісторыка-культурнай спадчыны.

Калі вы знайшлі ў тэксце памылку або абдрукоўку, калі ласка, паведаміце нам, выбраўшы адпаведны фрагмент і націснуўшы клавішы Ctrl+Enter.

Перадрук матэрыялаў Hrodna.life магчымы толькі з пісьмовага дазволу рэдакцыі. Звяртайцеся info@hrodna.life

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: