Вёска Дастоева падарыла прозвішча роду Фёдара Дастаеўскага. Але гэтая зямля захоўвае і памяць пра трагічныя старонкі мінулага. На ўскраіне вёскі, парослыя імхом, стаяць старыя камяні. Мясцовыя называюць іх «казацкімі могілкамі». Гэты некропаль нагадвае пра тое, як у XVII стагоддзі продкі класіка літаратуры ледзь не загінулі ў полымі сялянскага бунту. І хаця само Дастоева адміністрацыйна належала да Піншчыны, гісторыя роду Дастаеўскіх цесна пераплялася з суседняй Гродзеншчынай. Расказваем пра падзеі 1648 года.
Калі Рэч Паспалітая палала
Сярэдзіна XVII стагоддзя. Рэч Паспалітая патанае ў крыві. На поўдні выбухнула паўстанне Багдана Хмяльніцкага. Казацкія атрады, падтрыманыя мясцовымі сялянамі, рушылі на поўнач, займаючы гарады і палячы маёнткі. Гэта была не проста вайна войскаў — гэта быў сацыяльны выбух. Сяляне, стомленыя ад прыгнёту, бачылі ў казаках вызваліцеляў і ахвотна далучаліся да бунту, накіроўваючы свой гнеў на мясцовую шляхту. Не абмінула бяда і радавое гняздо Дастаеўскіх.
Аблога Рамана Дастаеўскага
У той час гаспадаром маёнтка ў Дастоеве быў Раман Бенедыктавіч Дастаеўскі. Для сваіх сялян ён быў не сваяком знакамітага пісьменніка (які народзіцца толькі праз 170 гадоў і так ніколі і не наведае Дастоева), а панам, прадстаўніком той улады, якую яны хацелі скінуць.
У 1648 годзе Дастоева далучылася да паўстання. Сцэнар быў тыповым для таго часу: мясцовыя сяляне, падбухтораныя весткамі пра поспехі Хмяльніцкага і, верагодна, пры падтрымцы невялікага казацкага атрада, пайшлі на штурм панскай сядзібы.
Падзеі развіваліся вокамгненна і жорстка. Радавы маёнтак Дастаеўскіх быў разгромлены і спалены. Гэта быў крытычны момант для роду. Калі б Раман Дастаеўскі і яго сям’я загінулі ў тым пажары, свет ніколі б не прачытаў «Злачынства і пакаранне» ці «Братоў Карамазавых». Гісторыя рускай літаратуры была ў руках раз’юшанага натоўпу дастоеўскіх сялян.
Крывавы адказ і «казацкія» магілы
Але ўлада Рэчы Паспалітай не збіралася здавацца. На падаўленне паўстання ў Пінскі павет прыбылі войскі. Расправа з паўстанцамі была такой жа жорсткай, як і сам бунт.
Гістарычныя крыніцы скупа апісваюць дэталі, але вынік вядомы: тыя, хто ўчора паліў маёнтак, сёння самі сталі ахвярамі карнай аперацыі. Напамінам пра тыя страшныя дні стала асобнае месца пахавання на ўскраіне вёскі. Мясцовыя жыхары стагоддзямі называюць яго «казацкімі могілкамі» — легенда сцвярджае, што менавіта там пахаваныя ўдзельнікі падзей 1648 года.
Гэта не класічныя могілкі з радамі дагледжаных помнікаў. Гэта старажытны пагост, дзе пад пластом зямлі і часу ляжаць удзельнікі бунту — і прышлыя казакі, і мясцовыя сяляне, якія паверылі ў волю і загінулі за яе.
Рэха гісторыі
Хоць род Дастаеўскіх і здолеў перажыць крывавы патоп 1648 года, утрымаць радавое гняздо назаўжды ім не ўдалося. Ужо да сярэдзіны XVIII стагоддзя маёнтак перайшоў да іншых гаспадароў. Менавіта страта зямлі прымусіла сям’ю шукаць новай долі і кардынальна змяніла геаграфію роду.
Архіўныя дакументы — інвентары 1754 года — дазваляюць зазірнуць у мінулае і ўбачыць, што менавіта пакінулі продкі пісьменніка. Старадаўняе Дастоева нагадвала невялікі замак. Сядзібу атачаў глыбокі роў і земляны вал, на якім узвышаўся дубовы частакол. Трапіць усярэдзіну можна было толькі праз двух’ярусную браму з пад’ёмным мостам.
За гэтымі сценамі хавалася багатая рэзідэнцыя. У сталовай стаялі печы з паліхромнай кафляй, а ў вялізнай разной шафе захоўваўся сярэбраны посуд і фамільныя рэліквіі з гербамі. Гэта быў дом заможнага роду, з якога выйшаў не толькі расійскі літаратар, але і высокія чыноўнікі — такія як Пётр Дастаеўскі, маршалак Пінскага павета і член Галоўнага Трыбунала ВКЛ.
Калі радавое гняздо пачало занепадаць, а маёнтак драбіцца паміж шматлікімі нашчадкамі, прадстаўнікі славутага прозвішча вымушаны былі шукаць лепшай долі па ўсім Вялікім Княстве.
Прамая лінія продкаў пісьменніка — дзед і бацька Фёдара Міхайлавіча — падалася на поўдзень, у бок украінскай Валыні (адкуль пазней перабралася ў Маскву). Аднак іншыя галіны роду абралі паўночна-заходні напрамак і аселі на землях сучаснай Гродзенскай вобласці. У архіўных дакументах XVII–XVIII стагоддзяў прозвішча Дастаеўскіх нярэдка сустракаецца ў спісах шляхты Лідскага і Слонімскага паветаў. Яны займалі пасады ў мясцовых судах, удзельнічалі ў сойміках і валодалі невялікімі фальваркамі.
Сёння напамінам аб палацы ў Дастоеве застаўся толькі камень-помнік сярод поля. Сімвалічна, што ў вёсцы, якая дала прозвішча аднаму з самых вялікіх гуманістаў літаратуры, захаваўся напамін пра тое, якой крохкай можа быць чалавечае жыццё і як хутка сацыяльны мір можа ператварыцца ў крывавую бойню.
