Калі б вы трапілі 150 гадоў таму на кірмаш у Янаве (сёння – Іванава паміж Брэстам і Пінскам), якое тады ўваходзіла ў Гродзенскую губерню, то маглі б пачуць дзіўную размову. Двое мужчын маглі б абмяркоўваць «корхаў» і «кумсу», называлі б жанчын «цубамі», а сябе — «лабарамі». Гэта былі не шпіёны і не іншаземцы. Гэта былі прадстаўнікі незвычайнага промыслу — прафесійныя зборшчыкі ахвяраванняў. Яны нават прыдумалі ўласную сакрэтную мову, каб ніхто не здагадаўся пра сапраўдныя памеры іх заробкаў.
Лабары былі «карпарацыяй», якая жыла за кошт чужой веры і ўласнай кемлівасці.
Што вы даведаецеся пра лабараў з гэтага артыкула
- Лабары былі прафесійнымі зборшчыкамі ахвяраванняў, якія выкарыстоўвалі сакрэтную мову. Яны зараблялі тым, што збіралі ахвяраванні на будаўніцтва цэркваў.
- Прычына іх з’яўлення — у цяжкіх жыццёвых умовах і недахопе зямлі ў Янаве.
- Сістэма збору ахвяраванняў была падобная да франшызы, якую лабарам выдавалі настаяцелі.
- Лабары адрозніваліся ад іншых сваёй вопраткай і вялікім адзінствам, што дазваляла ім абараняць адзін аднаго.
- Эпоха лабараў скончылася з пачаткам XX стагоддзя, Першай сусветнай вайной і перадзелам межаў у рэгіёне.
Адкуль з’явіўся промысел?
Гісторыя лабараў сягае ў глыбіню стагоддзяў — першыя звесткі пра збіральнікаў ахвяраванняў з’яўляюцца яшчэ ў канцы XV стагоддзя. Сярод саміх янаўцаў хадзіла легенда, што назва промыслу пайшла ад імя памешчыцы Лабарыні, але гісторыкі лічаць гэтую асобу выдумкай. Больш верагодна, што слова мае лацінскія карані (labor — праца).
Сапраўдная прычына з’яўлення лабарства была ў цяжкіх жыццёвых абставінах. Янаўцы хоць і былі вольнымі ад паншчыны, але пакутавалі ад страшнага недахопу зямлі: на адзін двор прыходзілася менш за тры дзесяціны. Пракарміць сям’ю з такога мізэрнага надзела было немагчыма. Таму мужчыны былі вымушаныя прыдумаць сабе новы, «адходны» занятак.
Тады янаўцы, тагачасныя жыхары Гродзенскай губерні, прыдумалі «стартап» даўжынёй у стагоддзі. Яны ператварылі збор ахвяраванняў на будаўніцтва і рамонт цэркваў у прафесійнае рамяство. Суседзі называлі іх па-рознаму — кубракамі, лабарамі, прашакамі. А самі сябе яны называлі часцей янаўцамі або сялянамі, а назва «лабар» замацавалася пазней. І сапраўды, для іх гэта было не жабрацтвам, а цяжкай, але і прыбытковай працай.
Як працавала схема?
Гэта была дакладна адладжаная сістэма, падобная на сучасную франшызу. Лабар ішоў да настаяцеля царквы, якая патрабавала рамонту, і плаціў пэўную суму наперад (або дамаўляўся пра фіксаваны працэнт). Узамен святар выдаваў яму «падложную кнігу» альбо «рэбсаньку» — спецыяльную кнігу з пячаткай для запісу ахвяраванняў.
З гэтым дакументам лабары адпраўляліся ў шматмесячныя вандроўкі. Геаграфія іх паходаў уражвае: ад Украіны да Прыбалтыкі, ад Малдовы і Вугоршчыны да цэнтральнай Расіі.
Усё, што ўдавалася сабраць звыш абумоўленай з бацюшкам сумы, заставалася ў кішэні лабара. Таму ў ход ішлі любыя метады маркетынгу таго часу. Лабары былі выдатнымі псіхолагамі і акцёрамі. Расказваюць, што некаторыя выкарыстоўвалі нават спецыяльныя іконы з хітрым механізмам: пры націсканні з вачэй святога цяклі слёзы (звычайна гліцэрынавыя), што прымушала раскашэліцца нават самых сквапных вернікаў.
«Ліберска гаўрыдня»: код для сваіх
Але самай галоўнай «фішкай» лабараў была іх мова. Яны называлі яе «ліберска гаўрыдня». Гэта быў штучны слэнг, створаны для таго, каб староннія — «мэць» (звычайныя сяляне) або паліцыя — не разумелі іх размоў пра грошы, маршруты і хітрыкі.
Мову складалі скажоныя словы з мясцовых дыялектаў, а таксама з грэчаскай, лацінскай, нямецкай моў. Гэта была сапраўдная карпаратыўная таямніца: хлопчыкаў у сем’ях лабараў пачыналі вучыць «гаўрыдні» з 7-8 гадоў, рыхтуючы пераемнікаў.
Слоўнік лабара гучаў экзатычна. Вось некалькі прыкладаў:
- Ха’за — дом, хата
- Кумса’ — хлеб
- Пля’ха — бутэлька гарэлкі
- Кі’рыты — піць
- Пна’ты — ісці
- Охв’эс — Бог
- Корх — святар
- Руса’н — рубель
- Мэць — мясцовы жыхар (не лабар)
- Цу’ба — жанчына, дзяўчына
- Шулі’цыя — паліцыя
Уявіце сабе дыялог двух лабараў: «Корх угураў рэбсаньку, пнатым на хазу кірыты пляху!» Пераклад: «Святар даў кнігу (дазвол на збор), пойдзем у хату піць гарэлку!» Для паліцыі ці мясцовых («мэцяў») гэта гучала як поўная тарабаршчына.
Лабары мелі дрэс-код і кодэкс маўчання
Лабары вылучаліся ў натоўпе не толькі дзіўнай гаворкай, але і сваім выглядам. Збіраючыся ў дарогу позняй восенню, яны апраналіся згодна з няпісаным «карпаратыўным стылем»: кароткі кажушок з раменным поясам, боты з высокімі халявамі і чорная суконная шапка з казырком. Менавіта па гэтай шапцы ў многіх гарадах і пазнавалі хітрых янаўцаў.
Але галоўнай сілай лабараў было іх адзінства. Гэта было сапраўднае закрытае таварыства са сваімі законамі. Існавала правіла: «Ніводзін лабар не выдасць свайго сабрата». Яны абавязваліся падтрымліваць і абараняць адзін аднаго да апошняй магчымасці. Усё, што адбывалася ў дарозе ці абмяркоўвалася на тайнай мове, заставалася паміж сваімі.
Цікава, што стаўленне да іх было дваістае. Пакуль яны лічылі свой промысел цяжкай працай і праяўлялі цуды кемлівасці, суседзі часта называлі іх «лодырамі» (адкуль, па адной з версій, і магло пайсці слова «лобуры») і лічылі, што тыя жывуць за кошт падману і жабрацтва. Але пакуль іншыя пляткарылі, лабары прывозілі ў Янава грошы, якія дазвалялі мястэчку квітнець.
Канец эпохі лабараў
«Залаты век» лабараў скончыўся з пачаткам XX стагоддзя. Першая сусветная вайна, змена межаў, а потым і прыход савецкай улады, якая абвясціла вайну рэлігіі, канчаткова знішчылі гэты промысел. Сацыялістычнай дзяржаве не патрэбныя былі ні зборшчыкі ахвяраванняў, ні іх тайныя веды.
Сёння пра лабараў у Іванаве нагадвае хіба што мясцовая гаворка старажылаў, у якой дзе-нідзе праскокваюць слоўцы з «гаўрыдні». Само ж слова «лабар» трансфармавалася: цяпер так часам называюць карэнных жыхароў горада, чые продкі жылі тут спрадвеку, захоўваючы памяць пра часіны, калі ўменне дагаварыцца было даражэйшым за золата.
