На ўскраіне невялікага Жалудка захавалася, бадай, самая кіношная сядзіба Беларусі: тут здымалі «Масакру», «Кіндэр-Вілейскае прывід» і кароткаметражку «Дом», піша tut.by. Яна — частка палаца, радавога гнязда князёў Святаполк-Чацвярцінскіх. У мінулую нядзелю дваццаць нашчадкаў калісьці багатага і вядомага роду прыехалі ў Беларусь, каб пазнаёміцца з цяперашнімі гаспадарамі старадаўняга комплексу і ўспомніць пра сваіх продкаў.

Сцэна першая. Гістарычная

Жалудок — адзін з самых старых гарадоў ВКЛ. У 1490 годзе тут ужо быў пабудаваны драўляны касцёл.

Мястэчка вандравала ад роду да роду: Сапегі, Францкевіч-Радзімінскія, Тызенгаўзы, якія пачалі ўзводзіць тут гэтую, якая часткова захавалася да нашага часу, сядзібу, і, нарэшце, Святаполк-Чацвярцінскіх, якія і пабудавалі тут вялікі палац. Праўда, князі пастаянна жылі ў Варшаве, а ў Жалудок прыязджалі толькі на летні сезон.

— Тут нават не было праведзена ацяпленне. Яно проста было не трэба, — кажа князь Альберт Станіслаў Чацвярцінскі, унук апошняга гаспадара сядзібы Людвіга Чацвярцінскага.

Вялікі палац быў пабудаваны ў пачатку ХХ стагоддзя па праекце архітэктара Уладзіслава Марконі ў стылі мадэрн. Святаполк-Чацвярцінскія славіліся дбайнымі гаспадарамі, якія ўкаранялі ў сваіх угоддзях сучасныя і наватарскія тэхналогіі.

Праўда, без канфліктаў з мясцовымі жыхарамі не абышлося. Так, у 1905 году сяляне адмовіліся прызнаваць выключнае права князёў на пашы і лясы. Потым князь Чацвярцінскі сарваў будаўніцтва праваслаўнай царквы ў мястэчку. Канфліктавалі, карацей, і чудзілі. Маёнтак Святаполк-Чацвярцінскіх, які называўся «Жалудоцкі ключ», к 1939 г. уключаў больш за 16 тысяч га зямлі, сушылку для насення, садовы гадавальнік, паравую пільню на Нёмане, рачную прыстань, бальніцу, кацельню і электрастанцыю.

Сам гарадок быў дастаткова вялікім і багатым населеным пунктам. Тут у канцы ХIX стагоддзя быў пабудаваны салідны мураваны касцёл, а мясцовая парафія лічылася адной з самых буйных на тэрыторыі Беларусі і налічвала 9700 вернікаў. У той жа час у мястэчку працавала сінагога, а цэнтр быў забудаваны каменнымі дамамі. Частка старадаўняй планіроўкі захавалася да нашага часу. Раз на год у Жалудку праходзілі буйныя конскія кірмашы. Па справаздачах царскіх чыноўнікаў таго часу, абарот дасягаў 20 тысяч рублёў. У 1902 годзе ў маёнтках Жалудок і Ліпічна (тут сядзібу будаваў сын Людвіга і бацька Альберта Станіслава) была ўсталяваная першая ў рэгіёне тэлефонная сувязь. З 1908 года ў мястэчку было адкрыта Таварыства дробнага крэдыту — першае банкаўская ўстанова на тэрыторыі сучаснага Шчучынскага раёна.

У 1939 годзе ўсе рэзка змянілася, і Людвіг вырашыў у тэрміновым парадку пакінуць свой «ключ» — але не паспеў і быў схоплены савецкай уладай. Праўда, потым князя адпусцілі. Загінуў Людвіг ў Асвенцыме 3 траўня 1941 года. У сядзібе жа падчас вайны быў нямецкі шпіталь, потым палац перадалі савецкім ваенным, і тут размяшчалася частка супрацьпаветранай абароны. Да 1983 году амаль увесь гарнізон перасялілі ў новыя казармы непадалёк. На тэрыторыі заставаліся толькі тэхнічныя службы.

У 1992 годзе вайсковая частка была расфармаваная. Сядзібны комплекс перадалі аднаму з падраздзяленняў Акадэміі навук, які займаўся механізацыяй сельскай гаспадаркі. Больш за 20 гадоў палац пуставаў, тут здымалі фільмы, сюды прыязджалі турысты, а вялікі сядзібны дом паступова раскрадалі. Менавіта за апошнія два дзесяцігоддзі маёнтак больш за ўсё і разбурыўся, і цяпер ён у аварыйным стане.

Нядаўна сядзібу прадалі бізнесменам з Расіі.

Сцэна другая. Настальгічная. Ціхія вулачкі на ўскраіне Жалудка, касцёл і пасялковая бальніца

Прадстаўнікі роду Святаполк-Чацвярцінскіх не прыяжджалі ў Жалудок амаль 70 гадоў. Але аб сваёй сядзібе заўсёды памяталі. Пра вяртанне маёнтка не думалі, дакладней, кажуць, разумелі - гэта наўрад ці магчыма, ды і ўжо не трэба. Тым больш некалькі гадоў таму нашчадкі атрымалі ад польскага ўрада па спецыяльнай праграме кампенсацыю за канфіскаваныя зямлі. Альберт кажа, што хоць сума была невялікая, але кожны спадчыннік атрымаў нейкія грошы.

Першай у Жалудок стала ездзіць яго сястра — Ізабэла. Яна працавала медсястрой і была Дамай Мальтыйскага ордэна. Жанчына стала дапамагаць мясцовай бальніцы і заўсёды заязджала ў палац. Яшчэ 20 гадоў таму яна прапаноўвала некалькі варыянтаў захавання сядзібы, нават збіралася знайсці грошы на яе аднаўленне, але з умовай: траціну неабходнай сумы павінна вылучыць Беларусь.

Ізабэла і Альберт. Фота: Кацярына Гардзеева, TUT.BY
— Аднак тады нічога не атрымалася, яе ідэі не былі рэалізаваны і, на жаль, сядзіба і далей руйнавалася. Я ж прыязджаю сюды ў шосты раз і бачу, якой яна была яшчэ 10 гадоў таму і як выглядае зараз. Нам бясконца шкада, што дом у такім стане, — наракае Альберт.

У пасялковай бальніцы ў нядзелю адкрылі куток памяці Ізабелы, якая памерла ў 2017 годзе. Менавіта на гэта мерапрыемства пасля доўгага пошуку нашчадкаў і запрасілі прадстаўнікоў княскага роду. Яны падумалі, хутка арганізаваліся і прыехалі з Канады, Бельгіі і Польшчы. Многія з Чацвярцінскіх у Жалудку былі першы раз. Наведалі бальніцу, прагуляліся па старадаўніх вулачках мястэчка.

— А я вас памятаю, вы ж у мяне начавалі. Памятаеце, з раніцы яечню рабіла, смачная была? — кажа Альберту мясцовая жыхарка Данута Календа. Жанчына праводзіць імправізаваную экскурсію для гасцей па касцёле і ўспамінае, што «астатні пан быў харошы». Нават падарыў ёй, тады маленькай дзяўчынцы, кніжку пра князёў. І яна разглядала карцінкі, чытала па некалькі разоў на дню пра гісторыю роду Чацвярцінскіх, а потым кніжка кудысьці згубілася.

Альберт усміхаецца і абяцае прыехаць яшчэ раз і абавязкова зайсці ў госці.

Сцэна трэцяя. Сучасная і сумная

Князь Альберт Станіслаў Чацвярцінскі сядзіць у цені дрэў насупраць галоўнага ўваходу сядзібы. На паляне перад ім бегаюць дзеці, пра штосьці перагаворваюцца на французскай, смяюцца і просяць дарослых распавесці пра палац. Для іх дом — проста цікавы аб’ект і новыя дэкарацыі для гульняў. Для Альберта — назаўжды страчанае радавое гняздо.

І хай ён кажа, што нічога каштоўнага ў сядзібе ўжо няма, усё-такі час ад часу сумна пазірае на дом. І хоць ён сам не жыў у палацы, у адрозненне ад сястры Ізабелы, якая правяла тут першыя пяць гадоў жыцця, здаецца, ён успамінае ці, хутчэй, прыдумляе, якой бы было яго жыццё ў сценах гэтай сядзібы.

— Нічога сям'і Чацвярцінскіх ужо не трэба — вось толькі акрамя герба, які ўзвышаецца над галоўным уваходам, — кажа князь.

І тое, хоць герб і ўяўляе гістарычную каштоўнасць, Чацвярцінскі лічыць, што цяпер значэнне картуш мае толькі і выключна для яго сям'і - як памяць аб некалі магутным і багатым родзе.

Князь Альберт так і не зойдзе ўнутр сядзібы: ён будзе доўга сядзець у садзе, глядзець на будынак, усміхацца, махаць рукой унукам, якім у якасці выключэння дазволілі ўвайсьці ў будынак, — і раптам, з лёгкасцю пераходзячы з польскай то на ангельскую, то на французская, пачне расказваць пра тое, што яго бабуля была надзвычай прыгожай жанчынай, шкадаваць, што яна памерла ў 1949 годзе і няма каму было распавесці новаму пакаленню пра тое, як жылося ў Жалудку.

Чацвярцінскія пазнаёміліся і з цяперашняй гаспадыняй сядзібы — Соф’яй Гаўрылавай: сядзібу прадалі на аўкцыёне ў 2014 годзе за амаль 90 тысяч долараў.

— Мы прыехалі вас блаславіць, — усміхаецца Альберт і распытвае жанчыну пра тое, што яна збіраецца рабіць з палацам.

Гаспадыня толькі ўздыхае — усё выявілася цяжэй і цяжэй, чым бачылася ў пачатку шляху.

Сям’я Гаўрылавых прафесійна займаецца турызмам: яны валодаюць фірмай у Маскве і гасцініцай у Рызе. Новыя гаспадары планавалі зрабіць у беларускай сядзібе музей і гатэль. Ва ўмовах аўкцыёну не было абмежаванняў па часе ўвядзення ў эксплуатацыю сядзібы. Адзіная ўмова — гэта ахоўныя абавязацельствы: усе работы павінны ўзгадняцца з Мінкультам.

За час, які прайшло з куплі, расчысцілі зарослы старадаўні парк, правялі кансервацыйныя працы. У мінулым годзе паправілі частку даху — падчас дажджу другі паверх будынка вельмі моцна залівала. Таксама Гаўрылавы зарэгістравалі фонд, на рахунак якога можна пералічыць грошы на рэстаўрацыю сядзібы. Планавалася, што, калі палац адрэстаўруюць, патрапіць у яго ўсе ахвотныя змогуць бясплатна, пакуль жа ўваход на тэрыторыю маёнтка каштуе 4 рублі.

— Грошы ідуць на афармленне дакументаў - гэта аказалася дорага і няхутка, — кажа Соф’я. — Мы робім, што можам. Мы проста хацелі яго [палац] выратаваць.

Аднак з такімі тэмпамі работ у сядзібе не пагадзіліся ў пракуратуры: ведамства збіраецца ініцыяваць судовы працэс і вярнуць палац дзяржаве. Пакуль жа прынялі рашэнне аб абмежаванні наведвання будынка праз яго аварыйны стан. Турыстаў унутр не пускаюць. Выключэннем сталі Чацвярцінскія. І тое — толькі пасля праходжання спецыяльнага інструктажу.

— Калі ў нас забяруць сядзібу, шкада не будзе. Разумееце, яна была ў значна горшым стане, чым цяпер. І вельмі складана працаваць, калі ўвесь час знаходзішся пад прэсам: забяруць — не забяруць. Укладваць сюды вялікія грошы? А заўтра палац будзе не наш? — кажа Соф’я.

Альберт ўважліва слухае, хістае галавой.

— Нам хутка выязджаць … Але мы вернемся і што-небудзь прыдумаем, — кажа Альберт.

Ён павольна ідзе па старадаўнім зарослым парку і некалькі разоў абарочваецца. Сядзіба, будучыня якой няпэўная, знікае за дрэвамі.

Перепечатка материала запрещена без письменного разрешения редакции TUT.BY. За разрешением обращайтесь на nn@tutby.com.