На месцах баёў Першай усясветнай у Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці пачаліся здымкі мастацкага фільму рэжысёра Аляксея Туровіча з працоўнай назвай «У акопах Смаргоняў». Гэта першы зварот беларускіх кінематаграфістаў да тэмы ваенных падзеяў 1914–1918 гадоў. Рэпартаж Свабоды з месца здымак.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Артылерыйскія залпы, газавыя аблокі, санітарныя абозы, штыкавыя атакі і братанне ворагаў — усё як было цягам 1915–1918 гадоў, калі беларускія землі падзяліла лінія фронту. Каля Смаргоняў пазіцыйнае супрацьстаянне расійскага і германскага войскаў расцягнулася больш як на 800 дзён. Немцы будавалі доты, расійцы заглыбляліся ў траншэі, адны адных труцілі ды абстрэльвалі.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Прадаць дом, каб зняць кіно

Здымачны лагер раскватараваны ў Каранях — прыгараднай вёсцы пад Смаргонямі, побач з якой вырас мікрараён трактарабудаўнікоў. Навокал узбуджанае ажыўленне. Мужчына вядзе на пляцоўку свайго каня з высокай крытай кібіткай — гэта перасоўны шпіталь часоў Першай усясветнай. У аўтобусах падвезлі медсясцёр, яны грэюцца, чакаюць свайго выхаду. Каскадзёр Сяргей Катаржэнка навучае актораў прыёмам рукапашнага бою, піратэхнікі ўсталёўваюць выбухоўку, а ля вогнішча грэецца касцюмаваная масоўка, не задзейнічаная ў эпізодзе. Агулам на пляцоўцы блізу сотні чалавек.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Кіруе ўсім працэсам рэжысёр Аляксей Туровіч. Ён жа і сцэнарыст, бо ў аснове сюжэту — ягоная кніга «Забытая вайна». Асістэнт рэжысёра — Станіслаў Цыбінскі, музыку піша кампазітар, былы дырэктар Магілёўскай абласной філармоніі Уладзімір Браілоўскі.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну
Аляксей Туровіч

Кіно робіцца за кошт асабістых сродкаў Туровіча і Цыбінскага: першы прадаў нерухомасць, другі — два аўтамабілі. Абодва задзейнічаныя ў ролях афіцэраў расійскай арміі.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну
Станіслаў Цыбінскі

Спробы Туровіча займець дзяржаўную падтрымку дзеля стварэння фільму пра Першую ўсясветную былі марнымі. Некалькі разоў ён сустракаўся з кіраўнікамі Міністэрства культуры Беларусі, прапаноўваў зняць карціну да 100-годдзя пачатку вайны, а пасля — да юбілею яе заканчэння. Ідэя чыноўнікаў не зацікавіла, сцэнар не дапусцілі да ўдзелу ў конкурсе.

«Дырэктар „Беларусьфільму“ Уладзімір Карачэўскі, калі я дамаўляўся пра рэквізіт, кінуў: ведаеш, што бюджэт такога кіно цягне на 5 мільёнаў долараў! Як будзеш здымаць на свае капейкі? — кажа Туровіч. — „Моўчкі,— кажу.— Вазьму і буду рабіць“. І здымаю. Дзяржава ні капейкі не дала, хоць грошы на гэты фільм ідуць немалыя. На мне ж усе выдаткі: арэнда абсталяваньня, міліцэйскае суправаджэнне, забеспячэнне піратэхнікай, абеды акторам. Працоўны матэрыял мы здымем, павінна хапіць. Але ж яшчэ звядзенне, мантаж, праца гукарэжысёра — таксама расходы».

За працэсам здымак у Смаргонях назіраюць прадстаўнікі мясцовых уладаў — начальнік міліцыі і ідэолаг. Аляксей Туровіч — адзін з актыўных абаронцаў Курапатаў, адбываў адміністрацыйнае пакаранне за пікеты супраць дзейнасці рэстарану «Поедем поедим».

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну
Аляксей Туровіч

Летась Аляксей Туровіч за ўласныя сродкі экранізаваў «Жоўты пясочак» паводле аднайменнага апавядання Васіля Быкава — пра сталінскія расстрэлы ў Курапатах. Пракат у Беларусі быў абмежаваны, бальшыня кінатэатраў адмаўляліся ад паказаў. У той жа час у YouTube стужка набрала амаль 4,5 мільёна праглядаў, гледачы пакінулі больш за 4,5 тысячы каментароў.

Пра што фільм?

Сюжэтная лінія стужкі грунтуецца на гісторыі артылерыста Генадзя Маркоўскага. У 1915-м ён вызваўся добраахвотнікам у расійскае войска і адразу трапіў у «пекла» — на лінію фронту ў Смаргонях. Адсюль ён піша лісты сваёй каханай дзяўчыне Ніне, у якіх расказвае пра жахі і бессэнсоўнасць вайны. Адрозна ад многіх таварышаў па службе, яму пашчасціла выжыць. На ягоныя ўспаміны падчас працы ў архівах і наткнуўся Аляксей Туровіч. А яшчэ кіно — пра тых беларусаў, якія вымушана ваявалі за чужыя інтарэсы, кажа Свабодзе рэжысёр.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Адной з гераінь уведзена графіня Аляксандра Талстая, дачка Льва Талстога. Яна загадвала палявым шпіталем у Залессі, які быў разгорнуты ў колішняй сядзібе кампазытара Міхала Клеафаса Агінскага. Будуць і іншыя персанажы, правобразы якіх сталі потым знакамітымі пісьменнікамі, артыстамі, канструктарамі.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Да тэмы Першай усясветнай вайны ў Туровіча свой інтарэс. Ён рос у дзіцячым доме ў суседняй Ашмяне, часта яго прывозілі на сустрэчы і спартовыя спаборніцтвы ў такую ж установу ў Смаргонях. Калі ўжо пачаў рабіць кар’еру ў кіно, па старой памяці наведваў інтэрнаты, дапамагаў ім і шмат ездзіў па ваколіцах Смаргоняў, бачыў сляды забытай вайны. Тады і з’явілася ідэя паказаць смаргонскую старонку Першай усясветнай.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну
Аляксей Туровіч

Здымкі ідуць на месцах былых баёў

Большую частку амуніцыі, артылерыйскай і табельнай зброі арандавалі на кінастудыі «Беларусьфільм». Як кажа Станіслаў Цыбінскі, там запатрабавалі за гэта каля 5 тысяч долараў — па ўдвая большых расцэнках, чым для расійскіх серыяльшчыкаў. У выніку лепшы рэквізіт забралі на здымкі ў Астрахань, Туровічу далі тое, што засталося.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

На здымкі ў масоўцы прыехалі сябры клубаў вайскова-гістарычнай рэканструкцыі з розных месцаў — у іх свая амуніцыя.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

«Кінастудыя ўзяла вялікія грошы, але паглядзіце, якое „шыла“ падсунулі, — паказвае мундзір асістэнт рэжысёра Цыбінскі. — Шынялі парваныя, без падкладкі, штаны паедзеныя моллю, шапкі без кукардаў, боты ўсе 44-га памеру. У нас здымаюцца 17—18-гадовыя хлопцы, дык вымушаныя ў тры слаі намотваць анучы, каб не згубіць абутак падчас здымкаў. Некаторыя сцэны складана ўзяць буйным планам: рэквізыт вычарпаў свой рэсурс і насамрэч яго трэба спісваць. А яны толькі пагражаюць штрафам, калі мы форму „сапсуем“. Але даводзіцца карыстацца тым, што ёсць».

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Фільм здымаецца ў натуральных гістарычных дэкарацыях: на ўскрайку Смаргоняў у выдатным стане захавалася германская фартыфікацыя, сіламі энтузіястаў нядаўна былі ўпарадкаваныя і расійскія пазіцыі. Для здымак пасярод кустоўя пастаўлены зруб сялянскай хаты, адноўлены антураж нямецкага дота. Гэты зруб потым згарыць у канцы здымак. Цяпер здымаюцца сцэны артылерыйскага абстрэлу, рукапашны бой, а таксама вываз забітых, параненых і атручаных.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Аднавіць памяць, каб не было жадання «паўтарыць»

Акторамі кінапраекту «У акопах Смаргоняў» — удзельнікі аматарскіх тэатраў, навучэнцы мінскай студыі кінаактораў, рэканструктары-аматары з пошукавага аб’яднання «Смаргоні франтавыя», валанцёры з розных рэгіёнаў, якія адгукнуліся на прапанову зняцца ў кіно за інтарэс.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну
Ігар Паўлаў

Здымаецца і афіцэр запасу Ігар Паўлаў — мясцовы прадпрымальнік, які за ўласныя сродкі аднаўляе месцы баёў, адшуквае і ўшаноўвае вайсковыя пахаванні. Высілкамі ягонага фонду «Смаргонь франтавая» адноўленая стратэгічная высотка «Залатая горка», якую за савецкім часам ператварылі ў сметнік. Акурат насупраць яе дзяржаўны даўгабуд — незавершаны мемарыял, які абяцалі здаць яшчэ ў 2014-м, да 100-годдзя пачатку той вайны.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

«За савецкай уладай па незразумелых крытэрыях Першая ўсясветная вайна была выцертая з нашай гісторыі, — кажа Ігар Паўлаў. — Як вынік, многія аб’екты гістарычнай значнасці ператвораныя ў гарадскую звалку. Таму мы сваім аб’яднаннем вырашылі ўзяць іх пад абарону. Гэта і „Залатая горка“, і артылерыйскі нямецкі дот побач у полі. Сваімі сіламі расчысцілі яго ад бытавога, будаўнічага друзу, прывялі ў парадак. Галоўная задача — стварэнне музею пад адкрытым небам. Каб людзі прыходзілі, разумелі, які боль і пакуты нясе вайна: і першая, і другая, і, не дай бог, трэцяя».

Лінія расійска-германскага фронту праходзіла ўздоўж дарогі, якая і цяпер звязвае Смаргоні і старажытнае Крэва. Амаль тры гады тут лёталі артылерыйскія снарады, паўзлі клубы атрутнага газу, салдаты ішлі ў штыкавыя атакі.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Беларусь у Першай усясветнай вайне

На пачатку ХХ стагоддзя беларусы не мелі сваёй дзяржаўнасці, гэтыя землі ўваходзілі ў склад Расійскай імперыі. А падчас Першай усясветнай вайны тэрыторыя Беларусі стала арэнай жорсткага змагання дзвюх варожых імперый. За тры гады з беларускіх губерняў было мабілізавана каля 700 тысяч мужчынаў: загінуў кожны дзясяты, шмат хто дадому так і не вярнуўся, застаўшыся на месцы службы. Страты мірнага насельніцтва ацэньваюцца больш як у 60 тысяч.

Каля Смаргоняў здымаюць батальныя сцэны мастацкага фільма пра Першую ўсясветную вайну

Агулам з найбольш заселеных заходніх рэгіёнаў Расійскай імпэрыі ў рамках прымусовага «бежанства» царскія ўлады эвакуавалі 2 мільёны жыхароў. Пасля рэвалюцыі і грамадзянскай вайны назад вярнуліся менш за палову. Наступствы дэмаграфічных стратаў адчуваюцца дагэтуль.

Ад 1915 году былі эвакуаваныя вёскі Сялец, Наваспаск, Суцькава, Кунава, Бялкоўшчына, Аславяняты, Залессе, Зарудзічы, Готкавічы, Сапачы, Хатуцічы. У Смаргонях пасля 810 дзён пазіцыйнай вайны ацалела толькі некалькі хатаў.

Калі вы знайшлі ў тэксце памылку або абдрукоўку, калі ласка, паведаміце нам, выбраўшы адпаведны фрагмент і націснуўшы клавішы Ctrl+Enter.