Канстытуцыі – 25 гадоў. Яе аўтары распавялі, як працавалі над тэкстам і што пайшло не так

Чвэрць стагоддзя таму ў Беларусі з’явілася Канстытуцыя. Да юбілею Канстытуцыі tut.by разам з яе аўтарамі разбірался, у якіх пакутах яна нараджалася, чаму так мала пражыла ў першапачатковым выглядзе і ці быў непазбежны канфлікт прэзідэнта і парламента, які ў 1996 годзе перавярнуў старонку гісторыі Беларусі.

Як усё пачыналася

На схіле камунізму ў Беларусі дзейнічала Канстытуцыя 1978 года. Яшчэ да таго як Вярхоўны савет БССР абвясціў пра незалежнасць краіны, 22 Чэрвеня 1990 ён стварыў канстытуцыйную камісію, каб напісаць новы Асноўны закон. Праз месяц фармуецца яе склад – 61 дэпутат і 13 экспертаў-юрыстаў.

Фото: Дарья Бурякина, TUT.BY
Валянцін Голубеў. Фота: Дар’я Буракіна, tut.by
– Нас толькі 4-5 дэпутатаў было, хто сапраўды пісаў Канстытуцыю, – успамінае Валянцін Голубеў, тады – адзін з актыўных у камісіі дэпутатаў ад апазіцыі БНФ. Гэта да яго прэзідэнт звяртаўся падчас апошняй «Вялікай размовы» паўтара дзясятка разоў – амаль заўсёды, калі ўспамінаў пра 90-я.

– Калі збіраліся працаваць, мы, маладыя дэмакраты, ня давяралі партнаменклатуры і чыноўнікам, яны баяліся нас, ня ведалі, што мы можам прапанаваць.

Тады кіраўніцтва падзяліла камісію на дзве працоўныя групы. Па словах Голубева, групы ў выніку павінны былі або аб’яднацца, калі ў іх не будзе сур’ёзных рознагалоссяў, альбо прапанаваць Вярхоўнаму савету кожная свой праект.

Першую групу ўзначаліў намеснік кіраўніка Вярхоўнага савета Васіль Шаладонаў, другую – дэпутат Віктар Ганчар.

Гончар и Голубев, 1991 год. Фото с сайта vytoki.net
Голубеў і Ганчар 1991 год. Фота з сайта vytoki.net

Голубеў працаваў у «апазіцыйнай» групе Ганчара. Цікава, што дэпутат Аляксандр Лукашэнка ўваходзіў у яе ж. А намеснікам Шаладонава ў першай групе стаў Рыгор Васілевіч, тады – загадчык юрыдычнага аддзела Вярхоўнага савета, а пазней – кіраўнік Канстытуцыйнага суда і генеральны пракурор Беларусі.

– Ніхто з нас не спрабаваў выведаць, што робяць канкурэнты. Канкурэнцыя стварыла дух спаборніцтвы, – кажа Васілевіч.

На першым сумесным пасяджэнні ў верасні 1991 года рабочыя групы абмяняліся напрацоўкамі. Па словах Голубева, пасля абмеркавання прэамбулы будучай Канстытуцыі стала зразумела, што вялікай розніцы ў падыходах двух гуртоў няма. Паводле слоў Васілевіча, у іх быў практычна гатовы праект Канстытуцыі, у той час як у іх канкурэнтаў – толькі агульная канцэпцыя.

Так ці інакш у выніку групы аб’ядналіся ў адну, узначаліў яе Васіль Шаладонаў. Хоць, па словах Голубева, фактычным кіраўніком групы стаў Васілевіч, які каардынаваў усю працу.

Часцей за ўсё група сустракалася на некалькі гадзін у зале пасяджэнняў прэзідыума Вярхоўнага савета. Але некалькі разоў дэпутатаў і юрыстаў вывозілі на два тыдні ў рэзідэнцыю ў Драздах.

– Тады мабільнай сувязі не было. Мы там працавалі дзень і ноч, – успамінае Голубеў. – гэта быў час мазгавога штурму, мы вельмі доўга вызначаліся, Канстытуцыю якой дзяржавы мы будзем ствараць – парламенцкай ці прэзідэнцкай.

Канстытуцыі - 25 гадоў. Яе аўтары распавялі, як працавалі над тэкстам і што пайшло не так
Рыгор Васілевіч. Фота: tut.by
– Нас вызвалялі ад асноўнай працы [на час гэтых выездаў], – кажа Васілевіч. – У нас былі добрыя адносіны. Нават з апазіцыянерамі была канструктыўная дыскусія. Мы сябрамі не сталі, але разумелі, што робім адну вялікую агульную справу.

– Мы працавалі як вучоныя – на пачатку падзялілі паміж сабой, хто будзе вывучаць канстытуцыйны лад якой краіны. Я пабачыў, што нам будзе бліжэй канстытуцыя Польшчы, чым, напрыклад, ЗША. На нашу сітуацыю вельмі добра лягла Канстытуцыя Францыі, – распавёў Голубеў.

Праект Канстытуцыі падзялілі на блокі і размеркавалі паміж членамі групы.

Як з’явіўся прэзідэнт

Асноўная спрэчка вялася пра тое, якой будзе баланс галін улады, а менавіта – аб’ём паўнамоцтваў прэзідэнта. Ці трэба яго рабіць толькі кіраўніком дзяржавы ці яшчэ і кіраўніком выканаўчай улады?

У працы ў розны час было каля 10 праектаў Канстытуцыі з рознымі адказамі на гэтае пытанне. Адзін з праектаў, падрыхтаваны ў 1992 годзе, наогул не прадугледжваў пасады прэзідэнта. Па словах Голубева, калі б той варыянт быў зацверджаны, Беларусь стала б парламенцкай рэспублікай з заканадаўчым органам у 120 чалавек.

–  Кіраўніком дзяржавы намінальным быў бы кіраўнік парламента. А прэм’ер-міністр быў бы кіраўніком выканаўчай улады і вярхоўным галоўнакамандуючым. На ўсе ключавыя пасады прапаноўваў бы людзей урад, а парламент — прызначаў бы. Суддзі прызначаліся парламентам, але безтэрмінова, яны б не залежалі ад улады. Гэта быў цікавы ідэал, я не упэўнены, што Беларусь была тады падрыхтавана да такой дэмакратыі. Шмат залежыць ад людзей, якія б былі абраныя.

Пры гэтым Голубеў лічыць, што, калі б гэта сістэма дзейнічала, пераход да аўтарытарызму быў бы немагчымы.

– Абсалютная большасць Вярхоўнага савета не хацела пасаду прэзідэнта, – распавядае экс-дэпутат.

Васілевіч лічыць інакш. Паводле яго слоў, да канца 1993 года большасць у парламенце стала схіляцца да таго, каб прэзідэнт не толькі быў у Канстытуцыі, але і каб ён стаў кіраўніком выканаўчай улады.

Да канца 1993 году за надзяленне прэзідэнта больш сур’ёзнымі паўнамоцтвамі выступіла фракцыя «Беларусь» – дэпутаты-прыхільнікі прэм’ера Вячаслава Кебіча. Ён сам планаваў узначаліць краіну.

Канстытуцыі - 25 гадоў. Яе аўтары распавялі, як працавалі над тэкстам і што пайшло не так
Вячаслаў Кебіч – справа, фота: газета «Свабода»

Васілевіч успамінае, як юрысты з Саўміна настаялі на тым, каб у Канстытуцыі была фармулёўка пра тое, што прэзідэнт «прымае меры па абароне суверэнітэту».

– У нас у праекце была гэтая норма, але было сказана, што прэзідэнт прымае гэтыя меры “на аснове закона”. А яны запярэчылі: «Навошта “на аснове закона”? Проста «прымае меры».

Ідэю моцнага прэзідэнта падтрымалі і некаторыя апазіцыянеры, якіх называлі «маладымі ваўкамі», – Віктар Ганчар, Дзмітрый Булахаў, Віктар Шэйман, Аляксандр Лукашэнка і іншыя. У іх былі свае палітычныя амбіцыі. Супраць была партыя БНФ. Адзін з яе дэпутатаў, Сяргей Навумчык, назваў Канстытуцыю з прэзідэнцкім постам “бомбай пад дзяржаву”.

У студзені 1994-га фракцыя прыхільнікаў Кебіча прапанавала замест звычайнага электроннага парадку правесці галасаванне па асобных палажэнняў Канстытуцыі па імянным бюлетэнях. Такая працэдура была запісаная ў рэгламенце Вярхоўнага савета, але да таго часу амаль не выкарыстоўвалася.

Галасаванне ішло з 24 лютага па 1 сакавіка. За гэты тыдзень на тых, што вагаюцца дэпутатаў, якія працавалі ў мясцовых органах улады, актыўна ціснула ўрад, кажа Голубеў.

– У мяне свой бюлетэнь яшчэ застаўся (БНФ отказался голосовать. — Прим. tut.by). А некаторых дэпутатаў прымушалі прыйсці ў Савет міністраў і паказаць, за што яны прагаласавалі. Калі б яны не прагаласавалі, яны б пазбавіліся пасад. Да мяне некаторыя з іх прыходзілі, плакалі, расказвалі, што пераступаюць праз сябе.

Бюллетень задавал один вопрос сразу по трем разделам конституции. Принять один и отклонить другой не было возможности. Фото бюллетеня Александра Лукашенко, с сайта "Нашай Нівы"
Бюлетэнь задаваў адно пытанне адразу па трох раздзелах Канстытуцыі. Прыняць адзін і адхіліць іншы не было магчымасці. Фота бюлетэня Аляксандра Лукашэнкі, з сайта «Нашай Нівы»

Рыгор Васілевіч адзначае, што фактаў ціску не ведае, і, на яго думку, без гэтай працэдуры варыянт з моцным прэзідэнтам усё роўна быў бы зацверджаны.

– Акрамя апазіцыі, ніхто масава не пярэчыў супраць гэтага. Трэба разумець, у якіх умовах апынуліся людзі – якое беспрацоўе было, інфляцыя.

У выніку дэпутаты ўхвалілі ўключэнне ў Канстытуцыю раздзела пра прэзідэнта ў тым варыянце, у якім яго хацеў бачыць ўрад Кебіча.

Стрэс-тэст

У сваім першапачатковым выглядзе Канстытуцыя праіснавала нядоўга. Канфлікт галін улады пачаўся ўжо ў 1995 годзе.

Канстытуцыйны суд, які фармаваўся Вярхоўным саветам, амаль адразу стаў актыўна адмяняць многія ўказы прэзідэнта як неканстытуцыйныя. Лукашэнка ў адказ у снежні 1995 года распарадзіўся, каб дзяржорганы выконвалі яго ўказы насуперак рашэнням КС.

Канстытуцыі - 25 гадоў. Яе аўтары распавялі, як працавалі над тэкстам і што пайшло не так
Канстытуцыйны суд у 1994 годзе, фота с сайта sn-plus.com

Рыгор Васілевіч тады ўжо працаваў у Канстытуцыйным судзе і ў тым складзе часта быў суддзёй-дысідэнтам, выступаючы супраць большасці сваіх калег. Сёння ён крытыкуе іх, а не прэзідэнта, які ўступіў у клінч з судовай уладай.

– Вядома, з фармальнага пункту гледжання рашэння суда павінны выконвацца. Але, на вялікі жаль, у Канстытуцыйны суд прыйшлі людзі, якія «кухары» ў палітыцы. Ім здавалася, што Канстытуцыйны суд – палітычнае рысталішча.

Паводле слоў Васілевіча, КС пачаў па сваёй ініцыятыве ўзбуджаць вытворчасці толькі па актах прэзідэнта, хоць былі падставы гэта зрабіць і ў дачыненні да некаторых законаў Вярхоўнага савета.

– Гэта дало падставу, каб кіраўнік дзяржавы абвінаваціў Суд у неаб’ектыўнасці. Самі стварылі атмасферу, калі прэзідэнт сышоў у іншую, можа быць, крайнасць, і стаў надаваць сваім актам больш высокую сілу, – дадаў Васілевіч.

У лютым 1996 года Канстытуцыйны суд у сваім пасланні абвінаваціў прэзідэнта ў парушэнні Канстытуцыі і прынцыпу падзелу ўладаў.

Як піша гісторык Аляксандр Кур’яновіч, з сакавіка 1996 года адносіны прэзідэнта і парламента на нейкі час наладзіліся. Вярхоўны савет падтрымаў дзеянні Лукашэнкі па інтэграцыі з Расіяй, асудзіў апазіцыю за масавыя акцыі пратэсту ўвесну і ўхваліў вылучэнцаў прэзідэнта на ключавыя пасады ва ўрадзе і Нацбанку.

Але потым адносіны зноў сапсаваліся. Улетку кіраўніцтва ВС пачаў рэзка крытыкаваць беларускага кіраўніка. У канцы чэрвеня прэзідэнт перападпарадкаваў сабе парламенцкую «Народную газету». У сярэдзіне ліпеня ў ходзе візіту ў Парыж Лукашэнка ўпершыню публічна заявіў, што хоча правесці рэферэндум і змяніць Канстытуцыю.

У жніўні 1996 года Лукашэнка ініцыяваў рэферэндум, адным з пытаннем якога ён абвясціў новую рэдакцыю Канстытуцыі з шырокімі паўнамоцтвамі прэзідэнта. Дэпутаты ў адказ прызначылі кіраўніком Цэнтрвыбаркама да таго часу заўзятага апанента Лукашэнкі Віктара Ганчара. Вярхоўны савет прапанаваў свой, альтэрнатыўны варыянт новай Канстытуцыі, па якім Беларусь станавілася б парламенцкай рэспублікай.

КС вырашыў, што рэферэндум па галоўным, канстытуцыйным пытанні можа быць толькі рэкамендацыйным. Прэзідэнт жа сваім указам аб’явіў яго абавязковым. Канфлікт паміж галінамі ўлады падыходзіў да кульмінацыі.

Датэрміновае галасаванне пачалося яшчэ да апублікавання прэзідэнцкага праекта Канстытуцыі. Ганчар за два тыдні да плянаванага рэферэндуму абвясціў, што не зацвердзіць яго вынікі праз парушэнні. Тады Лукашэнка выдаў указ аб адхіленні кіраўніка ЦВК ад пасады і прызначыў на яго месца Лідзію Ярмошыну. Сілавікі не пусцілі Ганчара ў свой кабінет.

Гончар объявляет о нарушениях в проведении референдума 1996 года. Фото: газета "Свабода"
Ганчар аб’яўляе аб парушэннях у правядзенні рэферэндуму 1996 года. Фота: газета «Свабода»

Канстытуцыя не давала Лукашэнка паўнамоцтваў звальняць кіраўніка ЦВК, гэта было правам парламента. Прэзідэнт спаслаўся на артыкул 100 Канстытуцыі, якая дазваляла яму «ўжываць меры для забеспячэння нацыянальнай бяспекі і суверэнітэту” краіны. Па іроніі гэта як раз той артыкул, на фармулёўцы якой настаяла ўрад трыма гадамі раней, каб узмацніць пазіцыі прэзідэнта для прэм’ер-міністра Кебіча, які цэліў на гэтую пасаду .

Але Вярхоўны савет не здаваўся. Перш ідэалагічныя праціўнікі – камуністы, аграрыі і дэмакраты – аб’ядналіся, каб пачаць працэдуру імпічменту. Яны сабралі 76 подпісаў (пры неабходных 70) і перадалі іх у Канстытуцыйны суд. Той пачаў вытворчасць па справе.

21 лістапада ў Мінск прыляцела дэлегацыя пасрэднікаў з ліку вышэйшых службовых асоб РФ на чале з прэм’ерам Віктарам Чарнамырдзіным. Уначы з 21 на 22 лістапада яны сустрэліся з канфліктуючымі бакамі. Прэзідэнт, спікер парламента і старшыня Канстытуцыйнага суда падпісалі пагадненне аб выхадзе з крызісу і канстытуцыйнай рэформе.

Лукашэнка па пагадненні павінен быў пакінуць рэферэндум рэкамендацыйным, Вярхоўны савет – адклікаць заяву аб імпічменце. Але пасля таго як расійскія пасярэднікі з’ехалі, у парламенце не зацвердзілі пагадненне. Прычым за яго не галасавалі прыхільнікі прэзідэнта з фракцыі «Згода». Тады Лукашэнка зноў абвясціў рэферэндум абавязковым.

Паводле афіцыйных дадзеных, прэзідэнцкі варыянт Канстытуцыі перамог на галасаванні. Апазіцыя абвінавачвала ўладу ў фальсіфікацыі і парушэннях. Канстытуцыйны суд спыніў справу пра імпічмент, таму што некаторыя дэпутаты ўжо адклікалі свае подпісы, і іх не набіралася 70. Вярхоўны савет быў распушчаны, замест яго ўзнік двухпалатны Нацыянальны сход.

У інтэрв’ю за дзень да сваёй адстаўкі кіраўнік Канстытуцыйнага суда Валерый Ціхіня заклікаў не драматызаваць сітуацыю і выказаў упэўненасць, што беларусы як мудры народ не дапусьцяць дыктатуры ў краіне.

Ці быў шанец?

Нягледзячы на ​​ўвядзенне ў Канстытуцыі 1994 года прэзідэнта як кіраўніка выканаўчай улады, парламент усё роўна быў мацней, адзначае Голубеў.

— Па праўдзе сказаць, калі паставіць сябе на месца таго чалавека, які стаў прэзідэнтам, няпэўнасцяў [у Канстытуцыі] было вельмі многа. Проста я б іншым чынам спрабаваў унесці змены. Але незбалансаванасць была.

Васілевіч лічыць, што канфлікт прэзідэнта і парламента не быў непазбежны.

– Я з павагай стаўлюся да дэпутатаў Вярхоўнага савета. Але парламент да 1994 года прывык да таго, што ён манапаліст на ўладу.

На думку Васілевіча, парламент пасягаў на паўнамоцтвы прэзідэнта, калі, напрыклад, уводзіў законы і міжнародныя дагаворы ў дзеянне сваімі пастановамі. «Гэта значыць перацягваюць коўдру на сябе», – адзначыў былы кіраўнік Канстытуцыйнага суда.

На пытанне, чаму Асноўны закон 1994 года не змог вытрымаць гэты стрэс-тэст, Васілевіч адказвае, што сама па сабе Канстытуцыя не можа сябе абараніць.

Фото с сайта 90s.by
Мітынг напярэдадні рэферэндуму 1996 года. Фота з сайта 90s.by

– Калі воля нейкага суб’екта – народа, парламента – будзе іншай, то і Канстытуцыя будзе іншая. Тэкст Канстытуцыі быў аптымальным і наладжваў галіны ўлады на супрацоўніцтва.

– Выканаўчая і заканадаўчая ўлада канфліктуюць шмат дзе, але не ўсюды адбывалася тое, што ў нас у 1996-м, – пярэчым мы.

– Тое, што адбылося ў нас у 1996-м, лепш, чым тое, што адбылося ў Расіі ў 1993-м (узброеныя сутыкненні ў Маскве і разгон парламента пасля канфлікту з прэзідэнтам Ельцыным. – Заўвага. tut.by). Або вазьміце Малдову, дзе прэзідэнт зусім слабы, не можа ўплываць на сітуацыю, мільярд даляраў выводзіцца з бюджэту (гаворка аб банкаўскім скандале 2014 года. – Заўвага. tut.by).

Валянцін Голубеў жа лічыць, што канфлікту прэзідэнта і парламента было не пазбегнуць.

— Мы яшчэ ня ведалі, хто будзе прэзідэнтам, але баючыся каб прэзідэнт не стаў дыктатарам, мы далі значныя паўнамоцтвы Вярхоўнаму савету. Любое самастойнае дзеянне прэзідэнта без Вярхоўнага савета магло быць расцэнена як парушэнне Канстытуцыі, і прэзідэнта можна было б выклікаць і сказаць: «Хлопчык, ты не так сябе паводзіш». Я тады па-іншаму думаў, але зараз я лічу, што гэта быў перабор.

Нягледзячы на ​​тое, што прэзідэнту далі немалыя паўнамоцтвы па кантролі над выканаўчай уладай (Лукашэнка нават спачатку называў іх «царскімі»), у яго не было магчымасці неяк ўздзейнічаць на парламент. А Вярхоўны савет мог адправіць прэзідэнта ў адстаўку.

Голубеў лічыць, што, калі б канстытуцыйнай камісіі далі яшчэ некалькі месяцаў у 1994 годзе, яны б зрабілі больш збалансаваны Асноўны закон, але і гэта наўрад ці б прадухіліла канфлікт.

— У Аляксандра Рыгоравіча і яго блізкіх сяброў, як я разумею, вельмі хутка ўзнікла ідэя ператварэння рэспублікі ў прэзідэнцкую. Атрымалася, што моцны парламент ператварыўся ў калектыўную апазіцыю прэзідэнту. І любое законнае абмежаванне яго [ўлады] успрымалася ім як выступ асабіста супраць яго. Спрычыніліся недасканаласці Канстытуцыі і асабістыя якасці прэзідэнта.

Чым сённяшняя Канстытуцыя адрозніваецца ад першай версіі

У 1996 годзе прэзідэнт атрымаў права распускаць парламент, у той час як працэдура імпічменту кіраўніка дзяржавы ўскладнілася. Прэзідэнт атрымаў паўнамоцтвы прызначаць рэферэндумы, а таксама – вышэйшых службовых асоб у краіне: генпракурора, кіраўніка і членаў праўлення Нацбанка, палову складу і старшыні ЦВК, Канстытуцыйнага суда, увесь склад і старшыняў Вярхоўнага і Вышэйшага гаспадарчага судоў. Прэзідэнт больш не абавязаны быў ўзгадняць з парламентам прызначэнне ключавых міністраў (абароны, унутраных спраў, фінансаў, замежных спраў і г.д.).

З-пад кантролю мясцовых Саветаў былі выведзеныя мясцовыя выканкамы, якія сталі часткай вертыкалі, наўпрост падпарадкаванай прэзідэнту.

Прэзідэнт таксама атрымаў права выдаваць дэкрэты і ўказы, якія пры супярэчнасці з законам становяцца вышэй за яго па юрыдычнай сіле.

Фото: Дмитрий Брушко, TUT.BY
Фота: Дзмітрый Брушко

У Асноўным законе з’явіўся пункт аб магчымасці абмежавання права на інфармацыю «у мэтах абароны гонару, годнасці, асабістага і сямейнага жыцця грамадзян і поўнага ажыццяўлення імі сваіх правоў».

З Канстытуцыі прыбралі забарону на ўстанаўленне нейкіх пераваг або абмежаванняў для асобных рэлігій. Замест гэтага дзяржава атрымала права будаваць адносіны з рэлігійнымі арганізацыямі з улікам «іх уплыву на фарміраванне духоўных, культурных і дзяржаўных традыцый беларускага народа».

У Канстытуцыю ўвялі права на “годны ўзровень жыцця”. Жанчын ўраўналі ў правах з мужчынамі, а моладзі гарантавалі права на духоўнае, маральнае і фізічнае развіццё. Дзяржава ўзяла на сябе абавязак гарантаваць вяртанне ўкладаў і ашчаджэнняў грамадзян, а таксама – забяспечыць бясплатным жыллём маючых патрэбу.

У 2004 годзе Аляксандр Лукашэнка ініцыяваў яшчэ адзін рэферэндум па змяненні Канстытуцыі. Па яго выніках з Асноўнага закона выключылі абмежаванне на два тэрміны для прэзідэнта.

Калі вы знайшлі ў тэксце памылку або абдрукоўку, калі ласка, паведаміце нам, выбраўшы адпаведны фрагмент і націснуўшы клавішы Ctrl+Enter.

Раім пачытаць

Каментары

Spelling error report

The following text will be sent to our editors: