На левым беразе Нёмана ў Гродне каля высокіх схілаў прымасціліся некалькі прыватных дамоў. Новыя будынкі з цэглы суседнічаюць са старымі драўлянымі пабудовамі. Частку старых дамоў ужо знеслі - на іх месцы валяюцца дошкі і будаўнічы смецце. Ад Нёмана дамы аддзяляе асфальтаваная дарога, і толькі адна хата стаіць у некалькіх метрах ад ракі. Тут жывуць 84-гадовая Ніна Новік і яе сын Валянцін. Некалькі гадоў таму адна са сцен пабудовы і частка пакоя абваліліся ад старасці. І ўсе гэтыя гады пенсіянеры спрабавалі дамагчыся перасялення са свайго лядашчага жылля. У рэшце рэшт усё атрымалася, але гэтая гісторыя, якая расцягнулася на 60 гадоў, хоць і з хэпі-эндам для жыхароў, усё ж вельмі сумная. Для хаткі, які дажывае свае апошнія дні. Піша TUT.BY.

Маленькія вокны спальні Ніны Лукінішны выходзяць прама на Нёман. Здаецца, што дом зусім не стаіць на беразе, а плыве кудысьці разам з шэрай вадой. Там далей — правы бераг, цэнтр горада, замкі і Каложа. І там, у горадзе, — машыны, бары, людзі, якія вечна спяшаюцца кудысьці. Тут жа толькі вада і цішыня. Можа здацца, што дом і не ў горадзе наогул, хоць гэта — самы цэнтр.

Вид от дома семьи Новик на Неман
Выгляд ад дома сям'і Новік на Нёман

У доме ж час і зусім застыў: старая мэбля, чыстая, як новая, пліта з 60-х, «польска-габрэйскі» буфет на кухні, квяцістыя дываны і посцілкі на ложках з мінулага. І Ніна Лукінічна, якая паміж апавяданнямі пра сям’ю, дом і свой агарод раптам заўважае, што ўся яе жыццё прайшло ў чаканні новага жыцця. Якое, вядома, вось і наступіла, але чакаць прыйшлося неяк вельмі доўга.

Потым падхопліваецца і, усміхаючыся, кажа:

— Я ж зайздросная нявеста яшчэ. Паглядзі, колькі пакояў у доме, якія пярыны і падушкі, — смяецца і выцягвае з камода сваю чорна-белую фатаграфію. — Глядзі, глядзі, якая пекная была. Хлопцы былі так і віліся! Ай, аднаго не даждалася з войска — а так любіліся, так любіліся. Выйшла за свайго замуж. Памёр ён. Піў. І я яго адправіла ў Навагрудак, дзе ён жыў. Там і памёр. Асталася я адна з дзецьмі. І ўсё чакала і чакала, што нешта з хатай будзе. І вось даждалася, ўяўляеце. У 84 гады даждалася.


Чытайце таксама: «Надзея адна — паміраць». Гродзенская сям’я жыве ў доме без сцяны

Ніна Лукінішна ўжо на нізкім старце: у пакоях стаяць скрынкі з сабранымі рэчамі, у старым серванце ўжо няма крыштальных чарак і келіхаў, са сцен знятыя дываны, у куце — згорнутыя коўдры і перавязаныя вяроўкай падушкі і кніжкі.

— Ах, лялечкі вы мае… Сядзім на валізках, абяцалі нам, што ў красавіку ўжо і хаткі не будзе, і нас тут таксама ўжо не будзе, — кажа бабуля.

Яна спачатку казырыцца і доўга распавядае, што нарэшце атрымалі з сынам за сваю хатку двухпакаёвую прыватызаваную кватэру ў шматпавярхоўцы на праспекце Кляцкова.

І здаецца, усё добра — у тым жа раёне жыве яе дачка, ды і ў хаце ўжо жыць невыносна: холадна, сыра і страшна, што вось-вось на галаву абваліцца столь — па начах у прынёманскай цішыні яна па-здрадніцку трашчыць. Практычна кожную вясну сям’я сядзела на валізках: дом пастаянна падтапляла. У хаце, нягледзячы на ​​тое, што гэта цэнтр, няма ні вады, ні туалета, ні ацяплення, акрамя двух 130-гадовых печак.

Але потым Ніна Лукінішна садзіцца на ложак і ўздыхае:

— А як жа я там буду? Эта ж ні на лавачцы пасядзець, ні ў агарод схадзіць. Паглядзі, які ён у мяне «жырны». Застаецца толькі легчы ды памярэць ці ў Нёман кінуцца.

І бабуля пачынае плакаць.

Пажылая жанчына доўга сядзіць на ложку, глядзіць у акно. Дадае, што жыццё каля Нёмана — нейкае ўсё ж асаблівае. Вада і радасць прыносіць, і гора. Успамінае, як у дзяцінстве каталіся на крыгах. Небяспечна, вядома, але так забаўляліся. Улетку ўсе разам хадзілі купацца і, вядома, на рыбалку.

Нягоды таксама былі.

— Пацаны танулі. І брат мой патануў. Забрала яго рака, — уздыхае Ніна Лукінішна.

У домік на Нёмане яе сям’я пераехала ў 1948 годзе. А да гэтага ў хаце, якая была пабудавана ў канцы пазамінулага стагоддзя, жыла яўрэйская сям’я, якая трымала сваю краму.

— Як успаміналі старыя гродзенцы, тут была крама, — кажа сын Ніны Валянцін Новік.

Нейкі час пасля вайны на гэтай вуліцы ніхто не жыў. Пустыя хаты чакалі сваіх гаспадароў, якія так і не вярнуліся сюды: раён быў яўрэйскім і ўсе яго жыхары або загінулі ў гета ці канцлагеры, ці змаглі выратавацца, але іх лёс застаўся невядомым.

Домік на беразе Нёмана аддалі сям'і Ніны Новік. Спачатку тут жыла сястра яе маці, а потым ёй далі кватэру — і яна саступіла жыллё сваякам.

— Мне было 12 гадоў, калі мы сюды пераехалі, — кажа бабуля.

У 1958 годзе хату па самы дах затапіў Нёман. З тых часоў жыллё было прызнана аварыйным. Менавіта тады гарадскія ўлады сказалі сям'і: «Хутка пераселім» — і забаранілі рабіць рамонт і неяк абнаўляць будынак. Прапісваць сюды таксама нікога было нельга.

Чаканне зацягнулася да 2020-га.

Так выглядалі Нёман і Гараднічанка падчас патопу 1958 года

Тую самую сур’ёзную ў гісторыі горада паводку, вядома, вельмі добра памятаюць старажылы. У пачатку красавіка 1958 года ў горадзе растаў снег, якога ў той год выпала вельмі шмат. Узровень вады ў Нёмане літаральна за дзень падняўся амаль на 9 метраў. Затапіла усе дамы, якія знаходзіліся на набярэжных Нёмана і ў вусці Гараднічанкі, а таксама піўзавод.

Краязнаўца і ўладальнік прыватнага музея гродзенец Януш Паруліс, якому тады было 17 гадоў, успамінаў:

— У красавіку было шмат снегу, а потым усё растала і атрымаўся патоп. Тады па Нёмане плылі адрыны, а ад дамоў, якія знаходзіліся каля Гараднічанкі, з вады тырчалі толькі коміны. Памятаю яшчэ, што па рацэ на бярвёнах плылі куры і пеўні, дзесьці нават і парасяты былі. А на піўзаводзе плавалі бочкі.

А так выглядаў домік ў 1958 годзе падчас патопу.

Ніна Новік успамінае, што тады з вады тырчаў толькі комін іх дома.

— Усё тут было ў вадзе. Яна вельмі хутка прыбывала, мы апамятацца не паспелі, як дом цалкам затапіла. Па Нёмане плавалі платы, дошкі, нават хатняя скаціна — свінні, куры, пеўні, гусі. Потым, калі вада сышла, дом доўга высыхаў. І частка зямлі, на якой ён стаяў, абвалілася ў раку, — успамінае бабуля.

Сын дадае: пасля патопу ў склепе плавала рыба — вылоўлівалі нават шчупакоў, пакоі ўсе былі ў рачным глеі.

Гісторыя пра патоп стала неад’емнай часткай гісторыі сям'і, бо менавіта пасля паводкі ўсё пайшло наперакасяк.

— 60 год нам усё абяцалі. Нам нічога тут рабіць было нельга. Так і жылі столькі гадоў, — кажа бабуля. — Але каму патрэбны просты чалавек? Толькі Богу. Мама памерла, бацька, ветэран, памёр. А яны ўсё чакалі і чакалі перасялення.

Апошнія гадоў дзесяць Ніна Лукінішна і Валянцін, вядома, спрабавалі вырашыць сваю жыллёвую праблему: пісалі лісты мясцовай уладзе, правялі абследаванне дома, якое паказала амаль 70% зносу будынка. Некалькі разоў атрымлівалі адказ: маўляў, дом прыватызаваны — і жыхары павінны самастойна вырашаць сваю праблему. Але вырашыць яе ніяк не маглі: будаваць і штосьці рамантаваць было нельга.

А потым абвалілася сцяна.

Да пенсіянераў зачасцілі праверкі. Бабуля нават пасялілася ў сацыяльнай кватэры, а сын застаўся ў доме. Але жанчына праз некалькі месяцаў вярнулася дадому.

Потым ім прапанавалі стаць на чаргу маючых патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў. Яны гэта, вядома, зрабілі. Ніна Лукінішна смяецца: каб дачакацца сваёй чаргі, пражыць ёй трэба гадоў да 120 мінімум.

Жыхары дома зноў сталі пісаць у розныя інстанцыі. Кажуць, дайшлі да Адміністрацыі прэзідэнта. Тады да іх прыехалі прадстаўнікі гарадской улады, а праз нейкі час прыйшла вестка: ім даюць кватэру, а дом падлягае зносу.

— Ключы нам яшчэ не выдалі, але кватэру мы ўжо паглядзелі. Вось рэчы збіраем, — кажа Валянцін.

Бабуля зноў пачынае сумаваць.

— Ай, нічога не будзе… Доўга там не пражыву. Тут я кожны куток ведаю, кожны каменьчык. Ну і хай выгод няма, печка старая і амаль не топіць, і зімой халадно, а ў склепе — вада збіраецца. А як там у туалет хадзіць буду, у кватэры-та — я ж сцясняцца буду! Як гэта наогул там жыць? Я ж толькі ў дачкі некалькі нядзель пажыла, калі прастыла. Яна кажа: «Мама, пераязджай да мяне». А як гэта — пераязджаць? Ах, лялечкі вы мае…

оооо