У Беларусь вярнулі некалькі старадаўніх кніг унікальнай бібліятэкі магнатаў Храптовічаў, якая калісьці знаходзілася ў іхным маёнтку ў Шчорсах Навагрудскага раёна. Кнігі маглі знікнуць падчас Першай сусветнай вайны, калі б не адзін з нямецкіх салдат. Ён сабраў у паўразбураным палацы рарытэты, а потым асцярожна захоўваў іх ўсё жыццё, адпісваўшы сваім дзецям вярнуць кнігі туды, адкуль яны былі ўзятыя. Але доўгі час вяртаць асобнікі не было куды — маёнтак-та разбураны. Нядаўна ўнук салдата аднавіў пошукі, наткнуўся ў сеціве на сайт Фонду «Шчорсы і Храптовічы», які займаецца сядзібай, — і ўсё закруцілася, піша TUT.BY.

Калісьці пра бібліятэку Храптовічаў у Шчорсах казалі шмат і з захапленнем. У маёнтку былі сабраны рэдкія кнігі, працы гісторыкаў і навукоўцаў. Збіраць асобнікі пачаў падканцлер, а потым і апошні канцлер Вялікага княства Літоўскага Іаахім Літавор Храптовіч ў XVIII стагоддзі. Ён выкупляў рэдкія кнігі з прыватных бібліятэк, пры гэтым аб цане не задумваўся.

Напрыклад, Храптовіч выкупіў сбор польскага багаслова, заснавальніка Варшаўскай публічнай бібліятэкі епіскапа Іосіфа Залускага пасля таго, як яго саслалі ў Калугу, а кнігі засталіся ў Варшаве. Ці ж — бібліятэку графа Міхаіла Раецкага. У выніку ў Шчорсах былі сабраны рэдкія і вельмі дарагія кнігі.

На жаль, лёс бібліятэкі Храптовічаў сумны — яна не перажыла Першую сусветную вайну, была «дабіта» прыходам бальшавікоў і некаторымі мясцовымі жыхарамі, якія, пасля таго, як графская сям’я пакінула маёнтак, разрабавалі рэшткі сбораў. Кнігі, як успаміналі старажылы, спальвалі, а скураныя вокладкі выкарыстоўвалі для вырабу абутку.

Фото: предоставлено Фондом "Щорсы и Хрептовичи"
Дырэктар Фонду «Шчорсы і Храптовічы» Ганна Булда і Хельмут Фікель. Фота прадстаўлена Фондам «Шчорсы і Храптовічы»

Падчас Першай сусветнай вайны граф Канстанцін Храптовіч-Буцянёў аддаў частку бібліятэкі ў Кіеў для захоўвання. Але некаторыя асобнікі заставаліся ў сядзібе. Фронт тым часам падышоў ушчыльную да Шчорса і яго лінія праходзіла якраз пасярэдзіне маёнтка.

Бібліятэка (і тое, што ў ёй засталося) у той час знаходзілася ў мансардным памяшканні. Аднойчы пасля чарговага артабстрэлу нямецкія салдаты ўвайшлі ў палац. Сярод іх быў Херман Юліус Швезінгер. На сценах віселі карціны, а на падлозе былі раскіданыя кнігі. Немец не змог прайсці міма старадаўніх тамоў або пусціць іх на распал, як гэта рабілі іншыя салдаты. Сабраўшы беражліва тое, што можна было яшчэ захаваць, ён адправіў рарытэты ў Нямеччыну, тым самым ратуючы рэдкія кнігі. Вярнуўшыся дадому, ён вывучаў змест кніг, а потым асцярожна захоўваў рарытэты. У канцы жыцця ён завяшчаў перадаць кнігі туды, адкуль яны былі ўзятыя.

Нашчадкі рабілі запыты ў бібліятэкі СССР яшчэ ў 1975 годзе, але так і не знайшлі, куды вярнуць кнігі.

І вось у канцы 2019 года ўнук салдата Хельмут Фікель аднавіў пошукі, але ўжо праз сетку — і наткнуўся на сайт Фонду. Ён адразу ж напісаў у Беларусь.

Фото: предоставлено Фондом "Щорсы и Хрептовичи"
Херман Юліус Швезінгер. Фота: прадастаўлена Фондам «Шчорсы і Храптовічы»

— З таго моманту пачалася падрыхтоўка да вяртання кнігі дадому. Хельмут паведаміў нам толькі аб адной кнізе, якая была ў яго. Мы звярнуліся ў МЗС і Нацыянальную бібліятэку па дапамогу, збіралі і рыхтавалі ўсе неабходныя дакументы. У канцы студзеня мы адправіліся ў Нямеччыну па рарытэт з поўным пакетам дакументаў. Сустрэча з Хельмутам і яго жонкай прайшла ў цёплай абстаноўцы, і ў працэсе гутаркі высветлілася, што ў яго цёткі Марыён Швезінгер — дачкі таго самага нямецкага салдата — ёсць яшчэ пара кніг. Дзякуй адказнаму стаўленню да справы нашага суправаджальніка ад Амбасады Беларусі ў ФРГ Міхаіла Івашкевіча — мы адразу рванулі па кнігі. У Марыён аказалася яшчэ два рарытэты. Яна перадала іх нам і распавяла гісторыю жыцця свайго бацькі. Ён быў выкладчыкам, а за свае погляды, якія супярэчаць нацысцкаму рэжыму, падчас вайны трапіў у Бухенвальд. Пасля лагера працягнуў выкладчыцкую дзейнасць, — распавядае дырэктар Фонду «Шчорсы і Храптовічы» Ганна Булда.

Фото: предоставлено Фондом "Щорсы и Хрептовичи"
Фота: прадастаўлена Фондам «Шчорсы і Храптовічы»

Вынікам паездкі сталі кнігі, якія вярнуліся ў Беларусь. Гэта «Грамадзянская гісторыя каралеўства Неапаль у перакладзе з італьянскага П’ера Джаноне» на французскай мове са штампам і экслібрысам Іаахіма Храптовіча, «Расійскія палітычныя, літаратурныя, гістарычныя і некралагічныя дзённікі» на французскай мове са штампам Адама Храптовіча і «Зборнік од» на нямецкай і лацінскай мовах. У апошняй кнізе штамп адарваны, ці датычная яна да сбору Храптовічаў, выявіць экспертыза.

— Мы плануем перадаць кнігі на часовы дэпазіт у Нацыянальную бібліятэку Беларусі, дзе лічбавыя копіі будуць даступныя для вывучэння ўсім жадаючым. Як толькі ў Шчорсах з’явяцца ўмовы для захоўвання і экспанавання кніг — кнігі пяройдуць у музей у Шчорсах, — кажа Ганна.

Фото: предоставлено Фондом "Щорсы и Хрептовичи"

Фото: предоставлено Фондом "Щорсы и Хрептовичи"

Фото: предоставлено Фондом "Щорсы и Хрептовичи"

Ганна Булда і распавядае, што зараз Фонд «Шчорсы і Храптовічы» вельмі хоча накрыць дах у вежаў Мураванкі - гэта частка сядзібы, дзе калісьці быў сяльгасдвор, пабудаваны ў выглядзе сярэднявечнага замка.

— Гэта вельмі выдатковае мерапрыемства: неабходна правесці тэхнічную экспертызу стану вежаў, вырабіць праектна-каштарысную дакументацыю, закупіць матэрыялы і знайсці брыгаду будаўнікоў, гатовых працаваць на такой вышыні. Па папярэдніх падліках, на накрыццё двух вежаў спатрэбіцца каля 20 тысяч беларускіх рублёў. Калі збор пройдзе паспяхова, то ўжо летам мы ўбачым дах над вежамі - і гэта наблізіць час, калі кнігі вернуцца ў Шчорсы, адкуль іх забралі больш за 100 гадоў таму, — распавядае Ганна.

Частка бібліятэкі, якая захавалася, да гэтага часу ва Ўкраіне. Некаторыя рарытэты ляжаць у Кіеўскім універсітэце, некаторыя — у Акадэміі навук Украіны. Храптовічы перадалі ў Кіеў на захоўванне каля сямі тысяч кніг і больш за 120 рукапісаў. Уся ж бібліятэка налічвала каля 20 тысяч рарытэтаў.