Дадаць навіну

Сталі сведкамі падзеі?
Падзяліцеся!

Напішыце навіну

Этнолаг Ірына Чарнякевіч пра Каляды: “Вяртанне да традыцый сёння – гэта пошук нацыянальнай ідэнтычнасці”

Дзеля чаго актуалізуюцца традыцыі? Што такое Каляды і як яны адзначаліся? У чым сутнасць міфалагічнага складніку каляднага цыклу? Пра гэта – развагі Ірыны Чарнякевіч, гісторыка, этнолага, выкладчыцы кафедры сацыяльна-гуманітарных навук ГДМУ.

Вяртанне да традыцый гэта пошук ідэнтычнасці

Усялякая традыцыя актуалізуецца ў пэўны час з пэўнымі мэтамі. Напрыклад, у 60-ыя гады ХХ ст. на дзяржаўным узроўні актыўна сталі звяртацца да паганскіх традыцый. Мэта была простая. Тады змагаліся з рэлігіяй і хацелі вынішчыць хрысціянскія кампаненты ў традыцыйных святах.

Ірына Чарнякевіч у этнакраме "Цудоўня"
Ірына Чарнякевіч у этнакраме «Цудоўня»

Вяртанне да традыцыі цяпер – гэта пошук ідэнтычнасці. Гэта тое, што нам важна сёння – знайсці адметнасці, якія б характарызавалі нас, беларусаў, нешта такое, што нас вылучала б з усяго іншага, што было б непадобным да іншага. Гэта пошук адказу на пытанне “хто мы”.

kalyadyi-02

Паходжанне назвы “Каляды”

Няма тлумачэння, якое б задавальняла ўсіх. У навуковай літаратуры часцей за ўсё сустракаецца меркаванне, што гэтая назва паходзіць ад лацінскага календы (Calendae) – першы дзень кожнага месяца. Але калі нават гэта так, то назва прыжылася дзякуючы сугучнасці са словам “кола”, якое мае сувязь з сонцазваротам.

kalyadyi-03

Паводле адной з версій, Каляда – гэта боства. На гэта ёсць спасылкі ў фальклоры. Некаторыя даследчыкі прылічаюць Каляду нават да вышэйшых бостваў. Але дакладных звестак пра гэта няма.

Святкаванне Калядаў

Каляды – гэта не назва нейкага канкрэтнага дня ці нейкай канкрэтнай дзеі. Гэта святочны час, два тыдні ад свята Божага нараджэння да Вадохрышча або Трох каралёў.

Чытайце яшчэ:  Ад “павелічэння пасеваў канаплі” да “слімака міру”. У Гродне можна пабачыць выставу беларускага плаката

Да Калядаў рыхтаваліся загадзя, рабілі ўсю магчымую працу. Бо ў святочны перыяд з наступленнем цемнаты працаваць было нельга. Святыя вечары вельмі шанавалі. Іх прысвячалі хаджэнню ў госці адзін да аднаго, размовам, калядаванню, адмысловым гульням, напрыклад “Жаніцьба Цярэшкі” ці “Пячы ката”. Таксама ў гэты час хадзілі з батлейкамі.

У калядным перыядзе вылучаюцца тры кульмінацыі – тры куцці: посная, багатая і вадзяная.

kalyadyi-04

У час куцці напярэдадні Раства елі посную святочную вячэру, варажылі, якім будзе ўраджай, ушаноўвалі продкаў.

Другая куцця – багатая, шчодрая. Іншая яе назва – Шчадрэц. У шчодры вечар дзяўчаты хадзілі калядаваць, гадалі на будучыню, а хлопцы здымалі вароты, выцягвалі гаспадарчы інвентар і ўсё скідалі ў кучу. Раніцай гаспадары прыходзілі разбіраць свае рэчы. Так нельга было рабіць больш ніколі. Толькі ў гэтае свята. Сімвалічны сэнс – разбурэнне старога парадку дзеля ўсталявання новага.

Трэцяя Куцця – посная, або вадзяная, адбываецца напярэдадні Вадохрышча. Гэта заключная частка сакральнага перыяду, калі трэба было ўсё належным чынам скончыць, каб потым вярнуцца да звычайнага жыцця. У час гэтага свята адбываецца так званае запісванне Каляды. Запісваць – значыць пазначаць пэўным чынам. Запісвалі крэйдай, малявалі крыжыкі, часам – каня, гуся. Гэтая сімволіка трактуецца па-рознаму. Але асноўны сэнс – пазначэнне той прасторы, якая мусіць перайсці ў новы час з новым парадкам.

Чытайце яшчэ:  Для яе, для яго, для пары: 10 стыльных падарункаў да Дня закаханых, якія можна купіць у Гродне

Міфалагічны складнік каляднага цыклу

Каляды – гэта той час, калі сонца пачынае набіраць сілу, гэта нараджэння новага сонца, якое некаторыя даследчыкі суадносяць з нараджэннем Дажбога.

Міфалагічная сістэма заснавана на канструяванні свету. Свет канструюецца, набываючы пэўны парадак. І гэты парадак не існуе сам па сабе. Ён патрабуе пастаяннага ўзнаўлення і пастаяннай прысутнасці ў гэтым узнаўленні чалавека.

kalyadyi-06-kalyadoushchyiki_goratskaga_paveta_-_magilyouskaya_gubernya-_1903g-vikipedyiya
Калядоўшчыкі Горацкага павета, Магілёўская губерня, 1903 г.

Каляды – сакральны час, калі парушаецца звычайны ход рэчаў, звычайная праца чалавека. І таму гэты перыяд лічыцца вельмі небяспечным. Міфолагі трактуюць гэты час як сутыкненне свету міфалагічных істот і свету чалавека. Прычым не толькі тагасвет уздзейнічае на чалавека, але і чалавек уздзейнічае на тагасвет, дапамагаючы аднаўляцца парадку.

У калядны перыяд уся вёска з’яўлялася сакральнай прасторай. У гэты час чалавек мусіў сябе паводзіць вельмі асцярожна і прытрымлівацца рытуалу, таму што гэта нараджэнне новага парадку, яго арганізуюць боствы разам з чалавекам. Рытуал не церпіць ніякай навацыі. У ім усё распісана. І нават калі чалавек не разумее сэнсу таго, што ён робіць, ён мусіць так рабіць, таму што гэта патрэбна для аднаўлення таго парадку, які існаваў і будзе існаваць. Інакш нешта выйдзе не так.

kalyadyi-07

У калядных абрадах шмат напластаванняў. Абрад жывы, кожная эпоха актуалізуе яго для сябе, перайначвае для сябе традыцыю. Калі змяняюцца культурныя ўмовы, калі змяняецца афіцыйная рэлігія, калі змяняецца каляндар, то адбываюцца змены і ў абрадах.

Раім пачытаць

Каментары

comments powered by HyperComments