Дадаць навіну

Сталі сведкамі падзеі?
Падзяліцеся!

Напішыце навіну

Давыд Гарадзенскі: што ведаем насамрэч і што прыдумалі “ўдзячныя нашчадкі” пра героя, якому хочуць паставіць помнік

Напад крыжакаў на Гродна. Карціна С.Янкоўскага. 1996 г.

Кім быў князь Давыд Гарадзенскі, якому ў 2017 годзе могуць паставіць у Гродне помнік? Насамрэч, мы ведаем пра яго няшмат, таму ён бачыцца хутчэй як паўфэнтазійны персанаж з “Гульні Прастолаў”. Гэта і добра, бо кожны зможа ўкласці ў будучы помнік свой сэнс.

На помнік Гарадзенскаму ёсць спонсар

Як адказалі гродзенскія ўлады – помніка Стэфану Баторыю ставіць не плануюць. Маўляў, ёсць вуліца і крама з адпаведнай назвай – і хопіць. Затое хутка пачнецца конкурс эскізаў на помнік Давыду Гарадзенскаму. З ім справа павінна пайсці хутка, бо быццам ёсць спонсар, які гатовы заплаціць за помнік, а ініцыятыву па ўсталёўцы помніка прасоўвае праваслаўная царква.

Давыд Гарадзенскі паводле мастака М.Басалыгі
Давыд Гарадзенскі паводле мастака М.Басалыгі

Кім жа быў той слаўны князь Давыд Гарадзенскі, які, таксама як і Стэфан Баторый, мае ў Гродне ўласную вуліцу (часам нават на шыльдах пішуць “Д. Гарадзенскага”, быццам “Гарадзенскі” – гэта ягонае прозвішча).

Давыд Гарадзенскі – унук расійскага супергероя?

Усе крыніцы пра Давыда Гарадзенскага можна падзяліць на блізкія да часу ягонага жыцця і значна пазнейшыя. Першыя – гэта некалькі нямецкіх (прускіх) хронік і пару згадак у Пскоўскіх летапісах. Другія – гэта найперш “Хроніка…” Мацея Стрыйкоўскага, якая хаця і прызнана навукоўцамі сур’ёзнай крыніцай, але напісана больш чым праз 200 гадоў пасля смерці Давыда Гарадзенскага, акурат у часы Стэфана Баторыя.

Менавіта Стрыйкоўскі падае біяграфічны факт аб выданні Гедымінам сваёй дачкі замуж за Давыда Гарадзенскага. Другі ж біяграфічны факт – сыноўства Давыда Гарадзенскага ад Даўмонта-Цімафея (літоўскага князя, які ўцёк у Пскоў пасля ўдзелу ў забойстве караля Літвы Міндоўга) грунтуецца выключна на паведамленні пскоўскага летапіса аб тым, што пскавічы пасылалі ў Літву да Давыда за дапамогай супраць крыжакаў.

Маўляў, пасылалі да сына свайго князя, бо той быў ім найбольш даспадобы. А паколькі Даўмонт быў жанаты з дачкой Аляксандра Неўскага то і Давыд Гарадзенскі аўтаматчына стаў унукам сучаснага расійскага супергероя.

Праўда, чаму пскавічы не маглі запрасіць да сябе проста крутога знаўцу вайны супраць крыжакаў Давыда (такіх на Русі было не так і шмат) і чаму хаця б не напісалі ў сваім летапісе, што ён быў сынам іх любімага князя – невядома.

Гісторыі пра сям’ю, пахаванне і родны маёнтак – прыдуманыя ў ХХ стагоддзі

Усе ж іншыя біяграфічныя факты, накшталт пахавання Давыда Гарадзенскага на Каложскай гары, смерці яго жонкі і дзяцей ад мячоў крыжакаў або наяўнасці ў яго маёнтка Давыдзішкі (пазней Верцялішкі) дадуманыя гісторыкамі нядаўняга ХХ стагоддзя.

Персцень з пахавання на Замкавай гары. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі - мо гэта і ёсць пахаванне Давыда Гарадзенскага. Шкілет вышынёй аж 183 сантыметры. Для таго часу - сапраўдны гігант
Персцень з пахавання на Замкавай гары. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі — мо гэта і ёсць пахаванне Давыда Гарадзенскага. Шкілет вышынёй аж 183 сантыметры. Для таго часу — сапраўдны гігант

Ніжэй прывядзем усе дакладна вядомыя звесткі пра Давыда Гарадзенскага, якія знаходзім у хроніках і летапісах ягонай эпохі.

Давыд не гуляў па правілах

Верасень 1314 г. – крыжакі ідуць у Крывіцкую зямлю каб захапіць Малую Нагардзію (Навагрудак). Такі рэйд вельмі небяспечны для крыжакаў і далекавата – толькі па зямлі Вялікага княства Літоўскага трэба прайсці больш за 200 кіламетраў. І ў тыле застаюцца Нёман і Гродна, Гарта па-крыжацку.

Зброя, знойдзеная гродзенскімі школьнікамі ў 1980-х гг. Паходзіць з часоў барацьбы з крыжакамі
Зброя, знойдзеная гродзенскімі школьнікамі ў 1980-х гг. Паходзіць з часоў барацьбы з крыжакамі

Маршал Генрых пакідае ў сваім тыле некалькі базаў з коньмі і прыпасамі і падыходзіць да Наваградка. У выніку цяжкай бітвы ваколіцы Навагрудка спалены, але сам горад утрымаўся. Крыжакі вяртаюцца да склада і бачаць… 30 трупаў сваіх братоў. Няма ні паўтары тысячы коней, ні хлеба ні пітва. А навокал варожая восеньская пушча. Крыжакі падыходзяць да наступнага склада – тая самая гісторыя.

Чытайце яшчэ:  Як мужык цара “обмакулил, омманул” раскажуць “па-архангельску” ў Тэатры лялек

У выніку з першым снегам да сваіх вяртаюцца толькі некалькі чалавек з вялікага крыжацкага атрада. І яны падобныя да шкілетаў, бо харчаваліся адно тым, што змаглі сабраць у лесе.

Усё гэта было работай кашталяна з Гарты Давыда. Стала зразумела, што крыжакі атрымалі ворага, які не збіраўся гуляць з імі па правілах. Біў па самых балючых месцах.

Страта 50 байцоў – вялікая параза

Вайна з крыжакамі праходзіла галоўным чынам у густых лясах, што адгароджвалі вялікае княства ад ордэна. У 1319 годзе падчас павадка Давыд прабраўся з атрадам у 800 чалавек да Прусіі, але ўвайшоў на яе тэрыторыю маючы толькі 80 чалавек. Мясцовы комтур са сваімі рыцарамі перахапіў адтрад Давыда і забіў у баі каля 50 ліцвінаў, прымусіўшы Давыда кінуць здабычу і, гледзячы па ўсім, ратавацца ўцёкамі.

Мо і не мелі гэтыя гродзенскія атрады кашталяна па 800 чалавек. Якія дзве-тры сотні добра ўзброеных коннікаў маглі выдзеліць на такі рэйд гродзенцы. Такому атраду і пракарміцца было рэальна і застацца незаўважаным. Таму страта 50 байцоў яўна была для Давыда вялікай паразай.

Давыд адпомсціў крыжакам на… мазавецкім біскупе

У 1323 г. “князь Давыд з Літвы” моцна дапамог пскавічам, адагнаўшы вялікае войска ад горада і прайшоўшыся агнём і мячом па землях эстонскіх плямёнаў, якія былі падданымі дацкага караля. Паход яўна ў стылі Давыда з Гарты…

У 1324 г. на вялікі пост крыжакі напалі на маёнтак “алод” Давыда і разрабавалі яго, павёўшы з сабою 38 палонных і 100 коней. Што гэта быў за маёнтак – ці жылі там ягоная гіпатэтычная жонка і міфічныя дзеці – невядома. Магчыма тое была нейкая недалёкая ад Гродна і зручная для вайсковых дзеянняў “база” кашталяна. Нягледзячы на заключаны мір Давыд Гарадзенскі адпомсціўся… на мазавецкім біскупе, разрабаваўшы мясцовыя вёскі і святыні.

Дайшоў да Франкфурта-на-Одэры

У 1326 годзе польскі кароль Уладзіслаў Лакетак пажаніў свайго сына на дачцэ Гедыміна. Яны вырашылі змацаваць саюз вайсковымі справамі і палякі рушылі вайной на нямецкую Брандэнбургію. Разам з арміяй Лакетка ішлі 1200 коннікаў з Вялікага княства на чале з Давыдам.

Войска дайшло да Франкфурта-на-Одэры і пачало рабаванне навакольных вёсак. Былі спалены больш за 100 вёсак, некалькі кляштараў. Славяне асабліва падабалі розныя “свяшчэнныя сасуды, вопратку і іншыя святыні”. Магчыма адтуль прывязлі ў Гродна і вядомага каложскага вадалея.

Вадаліў першай паловы ХІІІ ст. захоўваецца ў Музеі гісторыі рэлігіі
Вадаліў першай паловы ХІІІ ст. захоўваецца ў Музеі гісторыі рэлігіі

Храніст расказвае зусім ужо сумную гісторыю як два літвіны паспрачаліся наконт валодання адной прыгожай паланянкай і тады нейкі іх начальнік (мо і сам Давыд Гарадзенскі!) рассёк дзяўчыну папалам, “падзяліўшы” такім чынам здабычу. Праўда тое нейкая зусім ужо біблейская гісторыя.

Давыда забілі ў паядынку адзін-на-адзін

І вось калі войска з тысячамі палонных вярталася назад, адзін польскі рыцар, які “прыкінуўся сябрам паганцаў, але сумаваў па панішчаных хрысціянах” забіў Давыда, кашталяна Гарты, “на вачах у многіх”. Відавочна, што забойства Давыда на вачах у ягонага войска не выглядае на подлае забойства падчас сна ў палатцы, як тое адлюстравана ў сучасным беларускім эпасе. Мажа тое быў вынік паядынку адзін на адзін? Таксама крутая гісторыя ўжо ў стылі галівудскага баевіка!

Чытайце яшчэ:  Хобі на ўсё жыццё. Зміцер Вінчэўскі расказвае, як стаць гарадскім бёрдуотчарам
Подлае забойства Давыда Гарадзенскага Анджэем Гостам паводле Сяргея Харэўскага
Подлае забойства Давыда Гарадзенскага Анджэем Гостам паводле Сяргея Харэўскага

Бязлітасны персанаж і адчайны ваяка

Такім чынам бадай усё, што мы ведаем пра Давыда з Гарты, дык гэта тое, што гэта быў адчайны ваяка, які быў абсалютна бязлітасным персанажам і нярэдка ішоў у вагонь і ваду разам з некалькімі сотнямі гродзенцаў, якія вельмі нагадвалі свайго правадыра. Ягонымі ворагамі былі мазуры, проста палякі, крыжакі, немцы з Брандэнбургіі, датчане, пакораныя крыжакамі эстонскія плямёны…

Як гродзенскага кашталяна яго яўна баяліся і лепш хацелі мець за сябра чым за ворага. Чыя кроў, балцкая ці славянская, цякла ў яго венах, на якой мове, літоўскай ці старабеларускай ён гаварыў, быў ён праваслаўным ці збольшага прытрымліваўся паганскіх абрадаў – усё тое пакрыта таямніцай.

Хутчэй за ўсё, што ён, таксама як і ягоныя ваяры, былі адначасова і балтамі і славянамі, і хрысціянамі і паганцамі. Такой у тыя стагоддзі была бадай уся нашая Гродзеншчына. Хрысціянства ўваходзіла ў нашае жыццё марудна, час-почас адступаючы, але пасля адваёўваючы новыя пазіцыі. Цікавы тут яшчэ адзін гродзенскі герой – князь Патрык-Поцірг-Патрыкей, які адганяў крыжакаў ад Гродна не толькі мячом, але і крыжам.

Давыд Гарадзенскі – персанаж для ўсіх

У адрозненне ад Стэфана Баторыя, Давыд Гарадзенскі сёння – гэта такі фолкгістарычна-фэнтэзійны персанаж, амаль што з “Гульні Прастолаў”. Персанаж з умоўным наборам фактуры, які можна дапаўняць паводле ўласных фантазій у стылі газеты “Секретные иследования”.

Таму кожная па-рознаму арыентаваная частка беларускага грамадства зможа напоўніць гэтага персанажа сваімі ўласнымі сэнсамі. Для кагосці Давыд Гарадзенскі будзе абаронцам праваслаўя і сваяком Аляксандра Неўскага (лічы прыхільнікам адзінства славянскіх народаў), для кагосці адчайным абаронцам незалежнасці Вялікага княства Літоўскага (лічы Беларусі), а для кагосці сапраўдным сімвалам горада над Нёманам.

Памятны знак Давыду Гарадзенскаму. Барэльеф У.Панцялеева. 2004 г.
Памятны знак Давыду Гарадзенскаму. Барэльеф У.Панцялеева. 2004 г.

Няхай будзе так, хай бы з’явіўся ў Гродне хаця помнік гэтаму гродзенцу, бо ўжо 15 (!) гадоў у горадзе афіцыйных помнікаў не ставілі. Паркавая скульптура аля “Гараджанін” насупраць Грамадзянпраекта або “Архітэктар” на беразе Гараднічанкі помнікамі не лічацца, а вось для Давада Гарадзенскага спатрэбіцца адабрэнне на самым высокім, мінскім, узроўні. Але, магчыма, і Мінск знойдзе ў Давыдзе Гарадзенскім нейкі свой сэнс.

Найбольш цяпер залежыць ад мастка

Калі знойдзе мастак-скульптар удалую метафару для адлюстравання таго суровага і страшнага часу, калі пабачым мы не прыгажуна з сонейкам на шчыце ў стылі віцязяў з казак рускіх пісьменнікаў ХІХ ст., а змучанага вайной, зусім не параднага, але перакананага ў сваёй справе чалавека, то Гродна атрымае яшчэ адну турыстычную цікавостку. Можа аўтар помніка неяк выкарыстае той самы акваманіл з музея рэлігіі, гэта ж па-сутнасці адзіны захаваны прадмет, як трымаў у руках гродзенскі кашталян?

Ну а Стэфан Баторый трохі пачакае. Будзем рухацца па храналогіі!

Раім пачытаць

Каментары

comments powered by HyperComments